БМТ: Марказий Осиё давлатлари айланма иқтисодиёт бўйича ҳамкорликни кенгайтириши керак

Бирлашган Миллатлар ташкилотининг атроф-муҳит дастури (ЮНЕП) ижрочи директори Ингер Андерсеннинг таъкидлашича, Марказий Осиё давлатлари табиий ресурсларга тушаётган босимни камайтириш ва айланма иқтисодиётга ўтишни тезлаштириш учун минтақавий ҳамкорликни кучайтирмоқда. У бу ҳақда Остонада Минтақавий экологик саммит доирасида чиқиш қилган.

Андерсеннинг айтишича, ҳозирги иқтисодий модел – «олиш → ишлаб чиқариш → ташлаш» – барқарор эмас. Унинг маълумотларига кўра, глобал иссиқхона газларининг 50 фоизидан ортиғи ресурсларни қазиб олиш ва қайта ишлаш жараёнларига тўғри келади, ҳаво ифлосланишининг 40 фоизгача қисми ҳам шу соҳалар билан боғлиқ, био хилма-хиллик катта йўқотишларга учрамоқда

Хавотирли прогноз

Агар ҳозирги тенденция давом этса, 2060-йилга бориб дунёда ресурсларни қазиб олиш ҳажми 60 фоизга ошиши мумкин. Шу сабабли ЮНЕП раҳбари айланма иқтисодиёт (ресурсларни қайта ишлатиш ва чиқиндиларни камайтириш)га ўтишни стратегик зарурат сифатида баҳолаган.

Шу каби муаммо Марказий Осиё учун ҳам долзарб бўлиб қолмоқда: прогнозларга кўра, минтақа аҳолиси аср ўрталарига бориб 100 миллион кишига яқинлашади. Бундай шароитда айланма иқтисодиётга (циклик иқтисодиётга) ўтиш фақат экологик эмас, балки иқтисодий заруратга ҳам айланади.

Бу ёндашув чиқиндиларни камайтиришни қуйидаги усуллар орқали назарда тутади:

маҳсулотларни қайта ишлатиш

таъмирлаш ва қайта тиклаш

қайта ишлаш (рециклинг)

товар ва хизматларни яхшироқ ва самаралироқ лойиҳалаш.

ЮНЕП раҳбари таъкидлашича, айланма моделларни жорий этиш янги бозорларни очиши, иш ўринларини яратиши ва иқтисодиётни мустаҳкамлаши мумкин.

Халқаро экспертлар баҳоларига кўра, бундай ўтиш глобал иқтисодиётга сезиларли таъсир кўрсатиши мумкин:

дунё ЯИМ кутилган даражадан 3 фоиз юқорироқ ўсиши мумкин

материаллардан фойдаланиш 30 фоизга камаяди

Иссиқхона газлари чиқиндиси 80 фоиздан ортиқ қисқариши эҳтимоли бор.

Халқаро меҳнат ташкилоти прогнозига кўра, айланма (циклик) иқтисодиёт 2030-йилга қадар камида 7 миллион янги иш ўрни яратиши мумкин. Ингер Андерсен буни «одамлар ва табиат учун катта ютуқ», деб баҳолаган.

Марказий Осиёда вазият

Марказий Осиёда чиқиндиларни бошқариш бўйича айрим қадамлар қўйилган бўлса-да, экспертлар бу етарли эмаслигини таъкидламоқда. Асосий муаммо – бутун тизимни ўзгартириш зарурати.

Янги бизнес моделлари маҳсулотни лойиҳалашдан бошлаб чиқиндини камайтириш ҳамда ишлаб чиқариш ва истеъмол босқичларини оптималлаштириш

Андерсенга кўра, давлат сиёсати ҳал қилувчи аҳамиятга эга. Солиқ ва молиявий имтиёзлар, давлат харидлари тизими ва ишлаб чиқарувчиларнинг кенгайтирилган жавобгарлиги бу борада самарали инструментлар бўлади.

Шунингдек, давлат молиявий институтлари кичик ва ўрта бизнес ҳамда инновацион стартаплар учун бозорни ривожлантиришга ёрдам бериши мумкин.

Асосий эътибор қайси соҳаларга қаратилмоқда?

Марказий Осиёда айланма иқтисодиётга ўтиш жараёнида айрим соҳаларга алоҳида эътибор қаратиш таклиф этилмоқда. Улар қуйидагилар:

пластмасса ишлаб чиқариш

қурилиш соҳаси

электроника саноати

қишлоқ хўжалиги

табиий бойликларни самарали фойдаланиш.

Минтақа фойдали қазилмалар бўйича дунёда катта улушга эга:

марганец рудаси: ~39%

хром: ~30%

қўрғошин: ~20%

рух: ~13%

титан: ~9%

Бу ҳолат энергетика ўтиши (transition) шароитида ресурсларни тежамкор ва барқарор бошқаришни янада муҳим қилади.

Андерсеннинг фикрича, Марказий Осиё мамлакатлари ўртасида мувофиқлашган сиёсат иқлим бўйича мажбуриятларни яхшироқ бажаришга, табиатни муҳофаза қилишни кучайтиришга, экологик туризмни ривожлантиришга, бир марталик пластикдан фойдаланишни камайтиришга ёрдам беради.

Минтақавий ҳамкорлик кучайса, айланма иқтисодиётга ўтиш тезлашади ва минтақа табиий ресурслардан янада самарали фойдаланиш имконига эга бўлади.