Isroil Quddusning diniy qiyofasini o‘zgartirishga urinmoqda

12-aprel kuni falastinlik nasroniylar Quddusdagi Muqaddas qabr cherkovиga borishga urinayotgan paytda, Isroil xavfsizlik kuchlari ularga hujum qilib, hibsga olishni boshladi. Keyingi kuni, pravoslavlarning Pasxa bayramida esa Isroil Milliy xavfsizlik vaziri Itamar Ben-Gvir va uning tarafdorlari Al-Aqso masjidi majmuasiga bostirib kirib, u yerda boshqa din vakillarining marosimlar o‘tkazishi qat’iyan taqiqlanganiga qaramay, ibodatlarni amalga oshirdi.

Mazkur voqealar AQSH va Isroilning Eronga qarshi urushi paytida Isroil tomonidan «xavfsizlik» vaji bilan Al-Aqso masjidi hamda Muqaddas qabr cherkovining misli ko‘rilmagan tarzda 40 kunga yopib qo‘yilishi ortidan yuz berdi. Oqibatda Al-Aqso masjidida juma va Hayit namozlari ado etilmay qoldi.

Bugungi kunga kelib, Isroil shunchaki vaqti-vaqti bilan «status-kvo»ni buzish bilangina cheklanib qolmay, balki yangi tartib-qoidalarni faol ravishda joriy etishga urinmoqda. Ushbu yangi qoidalarga ko‘ra, musulmon va nasroniylarning ibodatlari Isroilning to‘liq nazorati ostida bo‘lishi kerak. Isroil rasmiylari nima deb da’vo qilishidan qat’i nazar, Quddus ustidan Isroil nazorati «tenglik»ni kafolatlamaydi. Aksincha, bu Falastin xalqiga hamda ularning musulmon va nasroniy merosiga nisbatan chuqur hurmatsizlikni normallashtirishga xizmat qiladi.

Aslini olganda, Isroil ishg‘ol rejimi falastinlik nasroniy va musulmonlarga ushbu shaharda teran tarixiy ildizlarga va o‘z taqdirini o‘zi belgilash huquqiga ega bo‘lgan tub xalq sifatida emas, balki shunchaki «istiqomat qiluvchilar» sifatida munosabatda bo‘ladi. Ularning bu yerdagi mavjudligi Quddusni faqat yahudiylarga tegishli shaharga aylantirishni maqsad qilgan sionistik mafkuraga mutlaqo ziddir.

 «Status-kvo» nima?

XVI asrdan beri Quddusdagi diniy hayot asosan Usmoniylar davrida shakllangan va tarixiy huquqlar hamda kelishuvlar majmuini ifodalovchi «Status-kvo» tamoyili asosida tartibga solib kelingan. Keyinchalik, ushbu tizim Rossiya va Usmoniylar imperiyasi o‘rtasidagi Qrim urushiga yakun yasagan Parij shartnomasi (1856) hamda Usmoniylarning Bolqondagi hududiy yo‘qotishlarini rasmiylashtirgan Berlin shartnomasi (1878) orqali xalqaro miqyosda e’tirof etilgan.

«Status-kvo» 1917 yilda Balfur deklaratsiyasi e’lon qilingan vaqtda ham amalda edi va Britaniya mandati davrida ham unga to‘liq rioya qilindi.

Muqaddas qadamjolar masalasi naqadar nozik ekani BMT Falastinni bo‘lish uchun ovoz berganida yaqqol namoyon bo‘ldi. O‘shanda Quddus va Baytlahm «Status-kvo»ni himoya qilish maqsadida alohida maqomga ega hudud sifatida belgilangan edi. Bu kelishuv cherkov mulklarini soliqdan ozod qilish kabi bir qator imtiyozlarni ham o‘z ichiga olgan.

1948 yilgi «Nakba» (Falokat) paytida sionistik guruhlar Quddusning g‘arbiy qismida etnik tozalash amalga oshirdi, bu ayniqsa falastinlik nasroniylarga qattiq ta’sir qildi. Isroilning BMTga qabul qilinishi uning BMT Bosh Assambleyasining 181-rezolyutsiyasiga, jumladan, mavjud ibodat qilish huquqlarini hurmat qilish majburiyatiga bog‘lab qo‘yilgan edi. Ushbu majburiyat Isroil va Fransiya o‘rtasidagi Shovel-Fisher kelishuvida ham o‘z aksini topgan. Unga ko‘ra, Isroil Fransiya himoyasi ostidagi nasroniylik qadamjolari uchun «Status-kvo» imtiyozlarini saqlab qolishga va’da bergan, evaziga esa Fransiya uning davlatchiligini tan olgan.

Muvozanatning buzilishi

«Status-kvo» noaniq tushuncha emas; u bir tomonlama o‘zgartirib bo‘lmaydigan, mustahkam o‘rnatilgan tizimdir. Boshqacha aytganda, Isroil ishg‘oli unga yo rioya qiladi, yoki uni buzadi. Shunisi ayonki, Isroilning Quddusni noqonuniy anneksiya qilishini normallashtirish (masalan, AQSHning Quddusni Isroil poytaxti deb tan olishi kabi tashabbuslar orqali) shahar va muqaddas qadamjolar ustidan yahudiy-sionistik hukmronlikni o‘rnatishga qaratilgan.

1967 yildan beri Isroil «Status-kvo»ga sodiqligini kamdan-kam hollarda tasdiqlagan. Chunki buni tan olish — shaharning qadimiy falastinlik nasroniy va musulmon qiyofasini hamda Fransiya, Italiya, Ispaniya, Belgiya, Gretsiya va Iordaniya kabi davlatlarning uni saqlab qolishdagi tarixiy rolini tan olish bilan barobardir. Buning o‘rniga Isroil «muqaddas qadamjolarga erkin kirish» tushunchasini ilgari suradi. Bu konsepsiya nafaqat tizimli ravishda buzilmoqda, balki «Status-kvo» talablariga ham mutlaqo ziddir.

Masalan, «Status-kvo»ga ko‘ra, Al-Aqso masjidi majmuasi Islom vaqfi tomonidan boshqariladi va u yerga kim, qachon kirishini aynan Vaqf belgilaydi. Biroq, Isroilning «erkin kirish» siyosati amalda minglab qurollangan yahudiy ko‘chmanchilarning majmuaga bostirib kirishiga, u yerda yahudiycha ibodatlarni amalga oshirishiga va mazkur hududni yahudiylarning ibodat joyi sifatida da’vo qilishiga zamin yaratmoqda.

Ibodat erkinligi yo‘q

Isroil Muqaddas zaminda ibodat erkinligining kafili bo‘la olmasligini allaqachon isbotlab bo‘ldi. Buning asosiy sababi — uning yuritayotgan siyosatida Falastin xalqining huquqlariga nisbatan hech qanday hurmat mavjud emas. Gap xalqaro inson huquqlari tashkilotlari va BMT tergov komissiyasi tomonidan genotsid deb tan olingan harakatlarni G‘azoda amalga oshirgan mamlakat haqida bormoqda.

Bu — Xalqaro sud tomonidan xalqaro huquqqa zid deb topilganiga qaramay, Falastin yerlarini ishg‘ol qilish va anneksiya qilishda davom etayotgan o‘sha mamlakat. Bu — o‘z fuqarosi bo‘lgan falastinliklarga va ishg‘ol ostidagi aholiga nisbatan aparteid darajasidagi kamsituvchi qonunlarni qo‘llaydigan, tinch aholiga hujum qilayotgan yahudiy ko‘chmanchilarni himoya qiladigan o‘sha mamlakat.

Hatto Isroilning Quddusni ishg‘ol ostidagi boshqa Falastin hududlaridan ajratib qo‘yish siyosati ham uning aslida ibodat erkinligini ta’minlashni istamasligidan dalolat beradi. Ushbu rejim ostida Iordan daryosining g‘arbiy qirg‘og‘i yoki G‘azo sektori shaxsiy guvohnomasiga ega bo‘lgan falastinliklar Isroil tomonidan juda kam hollarda beriladigan maxsus ruxsatnomasiz shaharga kira olmaydi.

Bu cheklovlar nafaqat oddiy ziyoratchilar va oilalarga, balki diniy arboblarga ham ta’sir qilmoqda. 2011 yilda Quddusning anglikan yepiskopi Suhayl Davaniyga bosim o‘tkazish maqsadida uning yashash ruxsatnomasi bekor qilingan edi. Joriy yilda esa Isroil kuchlari Al-Aqso masjidi imomi shayx Muhammad al-Abbosiyni hibsga olib, unga bir hafta davomida majmuaga kirishni taqiqlab qo‘ydi.

Falastinlik musulmonlar va nasroniylar uchun ibodat qilish endi shunchaki diniy amal emas, balki qarshilik ko‘rsatish ramziga aylandi. Butun dunyo ularning fojiasiga ko‘z yumayotgan bo‘lsa-da, ular tinch va qat’iyat bilan Isroilning «Status-kvo»ni yemirishga bo‘lgan urinishlariga to‘sqinlik qilib kelmoqda.

Xalqaro maydondagi sukut va bosim kuchi

O‘zini diniy erkinliklar himoyachisi deb e’lon qilgan Tramp ma’muriyati Isroilga aslida yahudiy ko‘chmanchilar mafkurasini qo‘llab-quvvatlaydigan nasroniy-sionist elchi Mayk Xakabini tayinladi. Ayni paytda Isroilning asosiy savdo hamkori bo‘lgan Yevropa Ittifoqi (Yevrokomissiya rahbari Ursula fon der Lyayen va tashqi siyosat rahbari Kaya Kallas boshchiligida) Isroilni javobgarlikka tortish bo‘yicha jiddiy choralar ko‘rishdan o‘zini olib qochmoqda. Shu bilan birga, «Ibrohim kelishuvlari» ham siyosiy jihatdan samarasiz bo‘lib chiqdi — ular arab auditoriyasiga va’da qilingan asosiy maqsadga, ya’ni Isroilning Falastin yerlarini anneksiya qilishini to‘xtatishga xizmat qila olmadi.

Isroil toki o‘z «hamkorlari» tomonidan real bosim ko‘rsatilmas ekan, ularning pozitsiyasini hisobga olmaydi. Xalqaro hamjamiyatning keskin noroziligidan so‘ng Isroilning lotin patriarxini Muqaddas qabr cherkoviga kiritish borasidagi taqiqini bekor qilgani shuni ko‘rsatadiki, bu Isroil rasmiylari aytganidek «tushunmovchilik» emas, balki xalqaro bosim aniq natijalar berishi mumkinligining isbotidir. 

Davlatlar xalqaro huquqning tizimli ravishda buzilishiga yo‘l qo‘yib berib, ayni paytda «Status-kvo»ni qo‘llab-quvvatlayotganlarini da’vo qila olmaydi. «Status-kvo»ning o‘zi xalqaro huquqning ajralmas qismi bo‘lib, u Quddusdagi hayotning barcha jabhalari Isroilning to‘liq nazoratiga o‘tib ketishiga to‘sqinlik qilayotgan so‘nggi himoya vositalaridan biridir.