Нима учун Марказий Осиёнинг иқтисодий ўсиш прогнозлари кескин фарқ қилади?

Марказий Осиё иқтисодиёти қанчалик тез ўсишда давом этиши мумкин? Евросиё тараққиёт банки (EDB) ва Халқаро валюта жамғармаси (IMF) бу саволга кескин фарқ қилувчи жавобларни бермоқда. Тафовут энг яққол Қирғизистонда кўринмоқда: EDB яна бир йил давомида икки хонали иқтисодий ўсишни кутмоқда, IMF эса анча сезиларли секинлашувни прогноз қилмоқда.

Прогнозлардаги асосий фарқ нимада?

Ҳар икки ташкилот бир хил мамлакатларни ўрганмоқда ва деярли бир хил макроиқтисодий маълумотлардан фойдаланиш имкониятига эга. Бироқ уларнинг прогнозлари Марказий Осиёдаги сўнгги иқтисодий фаолликнинг қанчалик қисми барқарор давом этиши мумкинлиги ҳақидаги турлича баҳоларни акс эттиради. EDB кучли инвестициялар иқтисодий ўсишни юқори даражада ушлаб туришини кутмоқда, IMF эса сўнгги ўсиш суръатлари қанча вақт давом этишига эҳтиёткорроқ қарамоқда.

EDB ва IMF прогнозлари қанчалик фарқ қилади?

EDB’нинг ўзи минтақавий тараққиёт институти ҳисобланади. У 2006-йилда Россия ва Қозоғистон томонидан ташкил этилган, кейинчалик Арманистон, Беларус, Қирғизистон ва Тожикистон ҳам унинг акциядорларига айланган. Ўзбекистон банкка 2025-йилда қўшилган. EDB’нинг бош қароргоҳи Олмаота шаҳрида жойлашган.

Таққослаш EDB аъзоси бўлган Марказий Осиёнинг тўртта давлатига тааллуқли, Туркманистон унга киритилмаган. EDB’нинг Марказий Осиё бўйича сўнгги прогнози оптимистик. 2026-йилда EDB Қирғизистонда 10,2 фоиз, Тожикистонда 8,3 фоиз, Ўзбекистонда 7,9 фоиз ва Қозоғистонда 5,5 фоиз иқтисодий ўсишни кутмоқда. Умуман, минтақа иқтисодиёти 6,5 фоиздан кўпроқ ўсиши, унинг умумий ЯИМи эса биринчи марта 600 миллиард доллардан ошиши кутилмоқда.

IMF эса пастроқ кўрсаткичларни бермоқда. Унинг мавжуд сўнгги мамлакат прогнозларига кўра, 2026-йилда Қозоғистонда иқтисодий ўсиш 4,6 фоиз, Ўзбекистонда 6,8 фоиз, Қирғизистонда 6,1 фоиз ва Тожикистонда 6 фоиз бўлиши кутилмоқда. Ушбу прогнозлар тўртта мамлакат учун ягона тўплам сифатида эмас, балки турли вақтларда эълон қилинган. Энг катта тафовут Қирғизистонда бўлиб, прогнозлар ўртасидаги фарқ 4,1 фоиз пунктни ташкил қилади. Шунга қарамай, Тожикистон (2,3), Ўзбекистон (1,1) ва Қозоғистон (0,9) прогнозлари ўртасида ҳам маълум даражада фоиз пунктлик фарқлар бор. Бу фарқлар бир саволни ўртага ташлаш учун етарлича катта: нега кутилмалар бир-биридан фарқ қилади?

Глобал иқтисодиёт ва нефт омиллари прогнозларга қандай таъсир қилади?

Жавобнинг бир қисми ташкилотларнинг янада ноаниқ глобал иқтисодиёт таъсирини қандай баҳолашида ётади. IMF жаҳон иқтисодиёти 2026-йилда 3 фоиз ва 2027-йилда 3,4 фоиз ўсишини кутмоқда. Унинг июл ойидаги янгиланган прогнозида Яқин Шарқдаги можаро, айниқса, энергия импорт қилувчи мамлакатларга кучли босим ўтказаётгани айтилди ва можаронинг қайта авж олиши ёки молия бозорларидаги издан чиқишлар иқтисодий истиқболни ёмонлаштириши мумкинлигидан огоҳлантирилди.

Тўрт мамлакат учун бу турлича маънони англатади. Қозоғистон нефт экспорт қилади ва юқори нархлардан фойда кўради, гарчи у экспорт йўлларининг ҳолати ва ташқи талабга ҳам боғлиқ бўлса-да. Қирғизистон ва Тожикистон ёнилғининг салмоқли қисмини импорт қилади, уларнинг иқтисодиёти эса мигрантлар пул ўтказмалари билан чамбарчас боғлиқ. Ўзбекистоннинг ички бозори каттароқ ва ўз ресурс базасига эга.
Қозоғистон IMF прогнозининг мантиғини айниқса яхши кўрсатиб беради. Унинг ЯИМи 2025-йилда 6,5 фоизга ўсди — бу сўнгги йиллардаги энг кучли натижалардан бири.

Жамғарма бу ўсиш суръати яна такрорланишини кутмаяпти. Нефт қазиб чиқариш ўтган йилги ўсишдан кейин барқарорлашиши кутилмоқда ва IMF прогнозига кўра, 2026-йилда иқтисодий ўсиш 4,6 фоизгача секинлашади. Бу жамғарма барча нарсани нефт билан боғлаяпти, дегани эмас. Ички талаб кучли бўлиб қолмоқда, 2026-йилнинг дастлабки ойларида қурилиш ва ишлаб чиқариш нефт қазиб чиқаришдаги ўсишнинг заифлашувини қоплашга ёрдам берди. Унинг эҳтиёткорлиги кўпроқ иқтисодиёт инфляцион босимни кучайтирмаган ҳолда бундай ўсиш суръатларини қанча вақт сақлаб қола олиши билан боғлиқ.

Қирғизистон ва Ўзбекистон бўйича прогнозлар нега фарқ қилади?

Ўзбекистонда ҳам вазият шунга ўхшаш. 2025-йилдаги 7,7 фоизлик ўсишдан сўнг, IMF бу йил 6,8 фоизлик ўсишни кутмоқда. Истеъмол ва инвестициялар кучли бўлиб қолмоқда, ислоҳотлар давом этмоқда, аммо жамғарманинг огоҳлантиришича, талабнинг юқори даражада давом этиши иқтисодиётда ҳаддан ташқари қизиб кетиш босимини юзага келтириши мумкин.

EDB худди шу инвестицион ўсишга янада оптимистик нуқтаи назардан қарайди. Қозоғистон учун у нафақат 2026-йилда, балки кейинги икки йилда ҳам 5,5 фоизлик иқтисодий ўсишни прогноз қилмоқда. У ишлаб чиқариш ҳажмининг кенгайишини асосий омиллардан бири бўлишини кутмоқда, қурилиш ва транспорт соҳалари ҳам кучли бўлиб қолади. Бу мантиқ Қирғизистонда янада яққол намоён бўлади. Бу ерда икки прогноз айниқса кескин фарқ қилади. EDB саноат, энергетика ва уй-жой қурилишига йўналтирилаётган йирик инвестициялар иқтисодий ўсишни 10,2 фоиз даражасида ушлаб туришини кутмоқда. IMF эса реэкспорт савдосининг фавқулодда кучли таъсири пасая бошлаши билан иқтисодий ўсиш 6,1 фоизгача секинлашишини кутмоқда, гарчи йирик инфратузилма лойиҳалари иқтисодий фаолликни қўллаб-қувватлашда давом этиши керак бўлса-да.

Ўзбекистонда EDB кучлироқ инвестициялар ва саноат ишлаб чиқариши иқтисодий ўсишни 7,9 фоизгача оширишини кутмоқда, Тожикистонда эса кучли истеъмол ва инвестицион фаоллик 8,3 фоизлик ўсишни қўллаб-қувватлашини кутмоқда.

Иқтисодий ўсиш давом этадими ёки секинлашадими?

Шу тариқа, прогнозлар Марказий Осиёдаги сўнгги иқтисодий кенгайишнинг барқарорлиги ҳақидаги турли қарашларни акс эттиради. EDB ҳозир амалга оширилаётган инвестициялар ва уларнинг ички иқтисодий ўсишни барқарор сақлаб туриш имкониятига кўпроқ аҳамият бермоқда. IMF эса айрим вақтинчалик омиллар таъсири сусайиши ва сиёсатчилар инфляцияга жавоб чораларини кўриши билан сўнгги даврдаги ғайриоддий юқори иқтисодий ўсиш суръатлари мўътадиллашиши учун кўпроқ имконият бор, деб ҳисоблайди.

Жаҳон банки ҳам Марказий Осиё бўйича иқтисодий ўсишнинг бироз совишини кутмоқда. Апрел ойида у Марказий Осиёнинг ўртача иқтисодий ўсиши 2026–2027-йилларда 4,9 фоизгача секинлашишини прогноз қилди. Бу қисман Қозоғистонда нефт қазиб чиқариш ҳажмининг барқарорлашиши билан боғлиқ. Бу ҳолат вазиятни IMF ва EDB ўртасидаги оддий келишмовчиликдан кўра қизиқарлироқ қилади. Икки глобал ташкилот бир неча йиллик кучли ўсишдан сўнг маълум даражада секинлашувни кутмоқда, минтақавий банк эса минтақанинг ўзидаги ривожланишлар туфайли Марказий Осиё узоқроқ вақт давомида юқорироқ ўсиш суръатларини сақлаб қолиши мумкин, деб ҳисобламоқда.

Сўнгги тажриба ҳам бундай прогнозлар қанчалик тез ўзгариши мумкинлигини кўрсатмоқда. 2024-йил октябр ойида IMF Қозоғистон иқтисодиёти ўша йили 3,5 фоизга, 2025 йилда эса 4,6 фоизга ўсишини кутган эди. 2025-йил январ ойига келиб, жамғарма 2024-йилдаги ўсишни 3,9 фоиз деб баҳолади ва 2025-йил учун прогнозини 5 фоизга оширди. Якунда Қозоғистон иқтисодиёти 2024-йилда 5 фоизга ва 2025-йилда 6,5 фоизга ўсди. EDB ҳам иқтисодий ўсиш суръатини кам баҳолаган эди. 2023-йил июн ойида банк Қозоғистонда 2024-йил учун 4,4 фоизлик иқтисодий ўсишни прогноз қилган. Амалдаги натижа эса 5 фоизни ташкил қилди.

Ҳозир минтақа иқтисодиётининг катта қисмида инвестициялар тобора муҳимроқ рол ўйнамоқда. Бунга Қирғизистондаги йирик инфратузилма лойиҳалари, шунингдек, Ўзбекистон ва Қозоғистонда саноат салоҳиятининг кенгайиши киради. EDB бу иқтисодий ўсишнинг юқори суръатларини сақлаб қолиш учун етарли бўлади, деб ҳисоблайди. IMF ва Жаҳон банки эса сўнгги бир неча йил янги меъёр эмас, балки иқтисодий циклнинг энг юқори нуқтаси бўлиб чиққан бўлиши мумкинлиги эҳтимолига кўпроқ ўрин қолдирмоқда.