«Пекин Путин розилигисиз Хитой – Қирғизистон – Ўзбекистон темирйўлини қуришдан бош тортган» — Жапаров

Хитой томони дастлаб Россиядан розилик олмасдан Хитой – Қирғизистон – Ўзбекистон темирйўлини қуришни бошлашдан бош тортган. Бу ҳақда Қирғизистон президенти Садир Жапаров журналист Али Токтакуновга берган интервюсида маълум қилган. Интервю стенограммасини «Tazabek» эълон қилган.

Жапаровнинг сўзларига кўра, 2020-йилда ҳокимиятга келганидан сўнг дарҳол Хитойнинг ўша пайтдаги элчиси Ду Дэвэнни чақириб, лойиҳани амалга оширишни бошлашни таклиф қилган. Шахсий суҳбат давомида у техник-иқтисодий асос (ТЕО) тайёрлаш ва молиялаштириш шартларини Ўзбекистон билан муҳокама қилиш ниятида эканини билдирган. Бироқ Ду Дэвэн Қирғизистон бу масалани мустақил равишда ҳал қила олмаслигини очиқ айтган.

«Агар Россия қарши бўлса, розилик бермаса, биз бу йўл қурилишини бошлай олмаймиз», — деб Жапаров Хитой элчисининг сўзларини келтирган.

Ду Дэвэн Хитой Евросиё ҳудудида жойлашгани, Қирғизистон эса Коллектив хавфсизлик шартномаси ташкилоти (КХШТ) таркибига киришини тушунтирган. Шу сабабли Москванинг позициясини ҳисобга олмасдан лойиҳани амалга оширишнинг имкони йўқ эди. Шу билан бирга, Хитой томони Торугартгача бўлган қарийб 100 километрлик янги темирйўл тармоғини ҳам қуриши керак.

Жапаров Путиндан розилик олиб келган

Жапаров бу жавобдан ҳайратланган, бироқ суҳбатдан сўнг Россия президенти Владимир Путин билан ишчи учрашув ташкил этишни сўраган. Учрашув эртаси куни бўлиб ўтган. Қирғизистон раҳбари Россияга ёлғиз учиб борган, музокаралар тахминан 35-40 дақиқа давом этган. Жапаров Путинни лойиҳани амалга ошириш зарурлигига ишонтирган ва Қирғизистон транспорт жиҳатидан берк ҳолатда экани, бу йўлга «ҳаво ва сув каби» муҳтожлигини таъкидлаган. Якунда у Путиннинг розилигини олган ва шундан сўнг лойиҳага старт берган.

Президент Хитойнинг позициясини тушунишини таъкидлаган, чунки «булар буюк давлатлар» ва улар бир-бирининг манфаатларини ҳисобга олмаслиги мумкин эмас.

Магистралнинг аҳамияти ҳақида гапирар экан, Жапаров уни ўн йилликларга эмас, балки минг йилликларга мўлжалланган лойиҳа деб атаган. У уни шунчаки Хитой – Қирғизистон – Ўзбекистон темирйўли деб эмас, балки янгиланган Буюк Ипак йўли деб аташни таклиф қилган. Унинг фикрича, бу йўналиш энг аввало Хитой ёки бошқа давлатларга эмас, Қирғизистоннинг ўзига керак.

Президент транзитдан олинадиган иқтисодий самарани ҳар йили бюджетга камида 400–500 млн доллар соф даромад деб баҳолаган. У темирйўлни «янги Қумтор» — тугаб бораётган табиий ресурсларнинг ўрнини босадиган даромад манбаи деб атаган.

Жапаров шунингдек, Қирғизистоннинг ички темирйўл тармоғи постсовет даврида тахминан 45 километрга қисқарганини маълум қилган — релс ва шпаллар демонтаж қилинган, уларнинг ўрнига хусусий компаниялар нефт базалари ва бошқа объектларни қурган. Сўнгги йилларда давлат қарийб 65 километр янги темирйўл линиясини қурган. Режаларда тармоқни Макмалгача етказиш бор. Президентнинг баҳолашича, қурилишни ўз кучлари билан амалга ошириш тахминан ўн йил вақт олиши ва қарийб 1 млрд доллар талаб қилиши мумкин, инвестор жалб қилинган тақдирда эса ишларни 2032–2035-йилларга қадар якунлаш мумкин.

Шу билан бирга, Жапаров таъкидлаганидек, қурилишни барбод қилишни истаётган ташқи ва ички кучлар ҳам мавжуд. Президентнинг сўзларига кўра, улар «Хитой хавфи» мавзусини бўрттириш учун блогерлар ва «бақир-чақир қилувчилар»дан фойдаланмоқда, унинг фикрича, улар ташқаридан молиялаштирилади. Жапаров қурилиш ишлари тугаганидан кейин мамлакатни тарк этадиган хитойлик мутахассисларнинг иштирокини ҳаддан ташқари драматизация қилмасликка чақирган.