Импортга боғлиқлик: Ўзбекистон қай тармоқларда ташқи бозорга энг кўп таянади?
Ўзбекистонда кўплаб товар ва хизматлар хориждан келтирилади. Ёқилғи, дори-дармон, техника ёки қишлоқ хўжалиги воситалари нархи ошса, бу дарҳол ички бозорда ҳам сезилади. Сабаби оддий — айрим тармоқларда мамлакат ҳали ҳам импортга жиддий даражада боғлиқ.
Ушбу таҳлилий мақолада қайси соҳаларда ташқи бозорга қарамлик юқори экани ва бу ҳолат иқтисодиёт учун қандай оқибатларга олиб келаётгани кўриб чиқилади.
Импорт ҳажми ва динамикаси
1. Импортнинг ўсиши (2000–2025). Ўзбекистон тижорати дастлаб 2000 йилдан бери изчил ўсиб келмоқда.
2025 йил октябр ҳолатига кўра, мамлакатнинг импорти 37,5 млрд АҚШ долларигача етди, бу охирги йиллардаги энг юқори кўрсаткичлардан бири.
Шу билан бирга, ушбу кўрсаткич 2025 йил сентябри билан солиштирилганда ҳам сезиларли даражада юқори, 2025 йил сентябрда ҳам импорт 33,1 млрд долларни ташкил этади.
Ушбу ўсиш 2000 йилдан буёнги статистика маълумотларига кўра аҳоли талабининг, саноат модернизацияси ва қурилиш лойиҳаларининг кўпайиши билан боғлиқ. Импортнинг ўртача йиллик кўрсаткичлари ҳам 2000–2025 йиллар оралиғида сезиларли ўсган: 2000-йилда импорт ҳажми худди 779,6 млн доллар даражасидан 2025 йилга келиб бир неча ўн миллиард доллар даражасига кўтарилди.
2. Импорт таркиби: қайси турдаги товарлар энг юқори улушга эга?
Импорт таркиби Ўзбекистоннинг иқтисодий талаблари ва ишлаб чиқариш эҳтиёжлари билан белгиланади. Бир нечта халқаро савдо маълумотларига кўра, асосий импорт йўналишлари қуйидагича:
Машина ва ускуналар:
Машина ва механик ускуналар умумий импортнинг катта қисми тахминан 17 фоиз. Бу саноат модернизацияси, қурилиш, логистика ва транспорт эҳтиёжларини қоплайди.
Электр техникаси ва электрон ускуналар:
Электр техникаси, электрон ускуналар ҳам импортнинг 10 фоиз атрофида таъсирли улушга эга. Компютерлар, смартфонлар, мониторлар каби маҳсулотлар ҳам шу тоифага киради.
Транспорт воситалари:
Автомобиллар ва бошқа транспорт воситалари импортда 13 фоизча улушга эга.
Минерал ёқилғилари ва энергия маҳсулотлари:
Ёқилғи воситалари ҳам сезиларли долзарбликка эга, айниқса нефт маҳсулотлари ва бошқа энергия ресурслари.
Кимё ва ўғит маҳсулотлари:
Кимёвий элементлар ва маҳсулотлар ҳам айрим иккинчи даражали секторларда юқори улушни ташкил этади. Бу таркиб мамлакатнинг саноат ривожланиши учун зарур техник воситалар ва технологияларга бўлган талабининг юқори эканини кўрсатади.
3. Импорт — товар турлари бўйича
2025 йилнинг январ–сентябрь даврида Ўзбекистон импортининг таркиби қуйидагича шаклланган
Категория | Импорт улуши (%) | Қиймати (таҳм. млрд USD) |
Машиналар ва транспорт асбоб-ускуналари | 33.9% | ~$11.2 млрд |
Саноат товарлари (иқтисодий ускуналар) | 15.9% | ~$5.3 млрд |
Кимёвий воситалар ва шунга ўхшаш маҳсулотлар | 12.3% | ~$4.1 млрд |
Хизматлар (services) | 11.0% | ~$3.6 млрд |
Озиқ-овқат маҳсулотлари ва тирик ҳайвонлар | 9.3% | ~$3.1 млрд |
Минерал ёқилғи, мойлаш материаллари ва шунга ўхшашлар | 7.9% | ~$2.6 млрд |
Турли хил тайёр буюмлар | 3.7% | ~$1.2 млрд |
Хомашё (ёқилғи ташқари) | 3.3% | ~$1.1 млрд |
Ҳайвон ва ўсимлик мойлар, ёғлар, мумлар | 1.2% | ~$0.39 млрд |
Ичимликлар ва тамаки маҳсулотлари | 0.8% | ~$0.25 млрд |
Бошқа товарлар | 0.7% | ~$0.23 млрд |
Импортнинг энг катта улуши — машина ва транспорт асбоб-ускуналари, саноат товарлари, ҳамда кимёвий маҳсулотлар ҳиссасига тўғри келади. Бу охирги йилларда иқтисодиётнинг техник ва ишлаб чиқариш эҳтиёжларига бўлган талабнинг юқори эканини кўрсатади.
4. 2025 йилда Ўзбекистон импортидаги асосий давлат шериклари
2025 йилда Ўзбекистон импортининг катта қисми чекланган сондаги давлатлар ҳиссасига тўғри келди. Расмий статистика маълумотларига кўра, мамлакат импортида асосий улушни Хитой, Россия ва Қозоғистон эгаллаган. Ушбу давлатлар билан савдо алоқалари нафақат товар ҳажми, балки стратегик аҳамияти билан ҳам ажралиб туради.
Энг йирик импорт шериги сифатида Хитой биринчи ўринни сақлаб қолди. 2025 йилда умумий импортнинг тахминан 30 фоизи айнан ушбу давлат ҳиссасига тўғри келди. Хитойдан асосан машина ва ускуналар, электрон техника, кимёвий маҳсулотлар, қурилиш материаллари ва маиший товарлар олиб келинди. Хитой импортининг юқори улуши Ўзбекистон иқтисодиётида саноат ва инфратузилма лойиҳалари ташқи технологияларга боғлиқ эканини кўрсатади.
Иккинчи йирик шерик — Россия бўлиб, 2025 йилда импортдаги улуши 18–19 фоиз атрофида бўлди. Россиядан асосан ёқилғи маҳсулотлари, металл ва металл буюмлар, саноат хом ашёси, озиқ-овқат маҳсулотлари ҳамда транспорт воситалари импорт қилинди. Россия билан савдо алоқалари географик яқинлик ва логистика қулайлиги туфайли барқарор сақланиб қолмоқда.
Учинчи ўринда Қозоғистон жой олди. Ушбу давлатнинг импортдаги улуши 7–8 фоизни ташкил этди. Қозоғистондан асосан нефт маҳсулотлари, дон, металл маҳсулотлари ва қурилиш материаллари олиб келинади. Бу мамлакат билан савдо муносабатлари транзит имкониятлари ва минтақавий ҳамкорлик билан боғлиқ.
Шунингдек, 2025 йилда Туркия импортда 4 фоиздан ортиқ, Жанубий Корея эса тахминан 4 фоизга яқин улуш билан муҳим шериклар қаторида қолди. Туркиядан тўқимачилик маҳсулотлари, маиший техника ва қурилиш материаллари, Жанубий Кореядан эса автомобил саноати учун бутловчи қисмлар, электроника ва саноат ускуналари импорт қилинди.
Европа давлатлари орасида Германия алоҳида ўрин эгаллаб, импортдаги улуши 2,5–3 фоиз атрофида бўлди. Германиядан асосан юқори технологияли машина ва ускуналар, саноат жиҳозлари етказиб берилди. Ҳиндистон ҳам импорт шериклари қаторида бўлиб, дори-дармон, кимёвий маҳсулотлар ва озиқ-овқат товарлари билан таъминлади.
Умуман олганда, 2025 йилда Ўзбекистон импортининг 70 фоиздан ортиғи айнан ушбу етти давлат ҳиссасига тўғри келди. Бу ҳолат мамлакат ташқи савдосининг юқори даражада маълум бир давлатлар доирасида жамланганини кўрсатади. Бундай тузилма иқтисодиётни арзон ва тезкор таъминот билан таъминлаётган бўлса-да, ташқи хавфларга нисбатан сезгирликни ҳам оширади.
5. Импортнинг умумий ҳажми ва ўсиш тенденцияси
2025 йилнинг январ–октябр ойларида Ўзбекистон импорти умумийлаштирилган тарзда ≈37,5 млрд АҚШ доллари ни ташкил этди. Бу кўрсаткич 2024 йилга нисбатан ≈16.9 фоизга ўсди.
Январ–сентябрда эса импорт ≈33,1 млрд доллар бўлгани ва у ҳам йиллик нисбатда ≈15,6 фоизга ўсгани маълум қилинган.
Бу импортнинг тўгарак ўсишини кўрсатади ва ички саноат, транспорт, хизматлар ва озиқ-овқат бўйича ишлаб чиқариш эҳтиёжлари ташқи бозорга боғлиқлигини яққол акс эттиради.
6. Импортга қарамликнинг иқтисодий хатарлари
Импорт улуши юқори соҳаларда ташқи таъсирлар, валюта курси ўзгаришлари ва глобал таъминот занжирларидаги узилишларнинг салбий эффектлари юқори бўлади. Бу айниқса:
саноат модернизацияси,
машинасозлик ва ускуналар,
энергия ва ёқилғи бозори,
глобал электрон ускуналар етакчи бўлган секторларда сезиларли таъсир кўрсатади.
Импортга бўлган юқори қарамлик ички бозорда инфляция босимини кучайтириш, валюта захираларига талабни ошириш ва ташқи шокларга нисбатан сезгирликни оширишга олиб келади.
Импорт Ўзбекистон иқтисодиётида фақат истеъмол маҳсулотлари билан чекланмайди — у мамлакатнинг саноат, транспорт, энергетика ва технологик ривожланиш соҳаларида муҳим ўрин тутади. Машинасозлик, капитал ускуналари, электрон техникалар ва транспорт воситалари каби йўналишларда импортнинг катта улуши мавжуд. Бунга қўшимча равишда, мамлакатнинг асосий импорт шериклари — Хитой ва Россия ташқи иқтисодий таъсирларни ҳам оширади.
Айниқса импортнинг ўсиб бораётган ҳажми ва ташқи савдо баланси билан боғлиқ статистикалар кўрсатадики, ички иқтисодиётни ташқи таъсирлардан ҳимоя қилиш, локаллаштиришни ошириш ва ташқи боғлиқликни босқичма-босқич камайтириш стратегияси муҳим аҳамиятга эга.
