Eron uchta dengizni kemalar uchun yopish bilan tahdid qildi

Eron armiyasi markaziy shtabi boshlig‘i Ali Abdollohiy agar AQSH blokadani davom ettirsa va «Eron savdo kemalari hamda neft tankerlari xavfsizligiga tahdid qilsa», bu «o‘t ochishni to‘xtatish rejimini buzish boshlanishi» bo‘lishini ma’lum qildi. Uning so‘zlariga ko‘ra, bunday holatda Eron qurolli kuchlari Fors ko‘rfazi, Ummon ko‘rfazi va Qizil dengizda «hech qanday eksport va importga yo‘l qo‘ymaydi». Ko‘rsatilgan dengiz hududlari mintaqa savdo yo‘llarining katta qismini qamrab oladi, biroq eronlik general tahdidlar qaysi davlatlarga tegishli ekanini aniq aytmagan.

AQSH 13-apreldan boshlab Ho‘rmuz bo‘g‘ozi orqali Eron kemalarining harakatini bloklashni boshlagan. Vashington bu qarorni AQSH va Eron o‘rtasidagi muzokaralar o‘tgan dam olish kunlari Pokistonda muvaffaqiyatsiz yakunlanganidan keyin qabul qilgan.

Ho‘rmuz bo‘g‘ozi orqali kemalar harakati haqida ma’lum bo‘lgan holatlar quyidagicha:

15-aprel kuni AQSH Qurolli kuchlari vakillari «blokada birinchi 36 soat ichida birorta ham kema uni yorib o‘ta olmagani»ni va oltita savdo kemasi orqaga qaytishga majbur bo‘lganini bildirgan. Biroq «BBC Verify» ma’lumotlariga ko‘ra, blokada boshlanganidan beri Ho‘rmuz bo‘g‘ozidan 15 ta kema o‘tgan, ularning 9 tasi Eron bilan bog‘liq bo‘lgan.

AQSH harbiy qo‘mondonligi, shuningdek, avval Eron portlaridan birida bo‘lgan barcha kemalarga bo‘g‘ozdan o‘tishga ruxsat berilmasligini aytmoqda. Biroq harakatlanish ma’lumotlarini tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, bo‘g‘ozdan o‘tgan 6 ta kema avval Eron portlariga kirgan bo‘lsa-da, baribir o‘tishga muvaffaq bo‘lgan.

Shu bilan birga, kamida bitta kema orqaga qaytgani tasdiqlangan. Gap AQSH sanksiyalari ro‘yxatiga kiritilgan «Rich Starry» tankeri haqida ketmoqda – u Saudiya Arabistonidan kelayotgan bo‘lib, Ho‘rmuz bo‘g‘ozidan o‘tganidan keyin Fors ko‘rfazi tomon qayta burilgan.

Eron tahdidlari qanchalik real?

«BBC»ning xavfsizlik bo‘yicha tahlilchisi Frank Gardnerning ta’kidlashicha, agar AQSH prezidenti Donald Tramp aytganidek Eronning harbiy-dengiz flotini «yo‘q qilgan» bo‘lsa ham, bu Eronning dengizda tahdid yaratish imkoniyatini butunlay yo‘q qilmaydi. Eronga klassik harbiy-dengiz floti shart emas – tahdidni boshqa usullar bilan ham yaratish mumkin.

Eronning Islom inqilobi muhofizlari korpusi qo‘l ostidagi dengiz bo‘linmalari uzoq yillar davomida Fors ko‘rfazi hududida maxsus operatsiyalarni amalga oshirish usullarini mashq qilib kelgan. Ular quyidagi usullardan foydalanishi mumkin:

• kemalarga yashirincha mina qo‘yish

• sohildan boshqariladigan arzon va kam ko‘rinadigan dronlardan foydalanish

• port va logistika infratuzilmalariga hujumlar

Bundan tashqari, Eronning ittifoqchisi bo‘lgan husiychilar harakati (Yaman husiychilari) ham muhim omil hisoblanadi. Ular Qizil dengiz orqali o‘tadigan kemalarga hujumlarni qayta boshlasa, bu jahon savdosi va dengiz tashuvlariga jiddiy zarar yetkazishi mumkin.

Ayniqsa, bu holat Saudiya Arabistoni uchun og‘ir oqibatlarga olib keladi. Chunki u Yanbu-el-Baxr porti orqali har kuni taxminan 8 mln tonna neft eksport qiladi. Tahdidlar klassik flotga emas, balki assimmetrik (noan’anaviy) urush usullariga tayanadi va shu sababli ular real va jiddiy ta’sirga ega bo‘lishi mumkin.

Eron va AQSH o‘rtasidagi aloqalar davom etmoqda

AQSH va Eron o‘rtasida Jeyms Devid Vens ishtirokida Pokistonda o‘tkazilgan birinchi muzokara raundi muvaffaqiyatsiz yakunlangan. Donald Tramp muzokaralar yaqin ikki kun ichida qayta boshlanishi mumkinligini aytgan, biroq Eron bu ma’lumotni hozircha tasdiqlamagan.

«BBC» manbalariga ko‘ra, ikki davlat ikkinchi muzokara raundi ehtimoli haqida muhokama qilmoqda, ammo uning aniq sanasi hali belgilanmagan.

Shu paytda Pokistondan kelgan harbiy delegatsiya Eronga tashrif buyurgan. Delegatsiya tarkibida Asim Munir ham bor bo‘lib, Donald Tramp uni «o‘zining eng yoqtirgan pokistonlik shaxslaridan biri» deb atagan.

«IRIB» ma’lumotiga ko‘ra, Pokiston vakillari Eronga AQSH tomonidan yuborilgan muayyan xabar va ikkinchi muzokara raundi rejasini yetkazmoqchi.

«BBC» manbalariga ko‘ra, Donald Tramp Eronga nisbatan dengiz blokadasini Tehron kelishuvga erishishga jiddiy munosabat bildirgunga qadar saqlab qolish niyatida. Anonimlik sharti bilan gapirgan yuqori lavozimli AQSH rasmiysi ham Eron va AQSH o‘t ochishni to‘xtatish rejimini ikki haftaga uzaytirish bo‘yicha muzokaralar olib borayotganini aytgan. Bu rejim kelasi seshanba, 22-aprelda yakunlanishi kerak.

«Bloomberg» xabar berishicha, tomonlar o‘t ochishni to‘xtatishni yana ikki haftaga uzaytirish variantini ham ko‘rib chiqmoqda, biroq hali bu bo‘yicha yakuniy qaror qabul qilinmagan.

Avvalroq Donald Tramp turli qarama-qarshi bayonotlar bergan. «Fox Business»ga bergan intervyusida u Ho‘rmuz bo‘g‘ozi «ochilayotgani» va kemalar qayta harakatlanayotganini aytgan, biroq batafsil izoh bermagan. Shu bilan birga, u urush yaqinda tugashi mumkinligini, AQSH Eron bilan yaxshi kelishuvga erishishi ehtimoli borligini bildirgan.

Biroq o‘sha intervyuda u yangi harbiy zarbalar ehtimolini ham inkor etmagan:

«Hozir qo‘shinlarni olib chiqsam, ularga mamlakatni tiklash uchun 20 yil kerak bo‘ladi… Biz hali ishni tugatganimiz yo‘q», – degan u.