Ирригация ва саноат: қайси давлатлар энг кўп чучук сув ишлатади?
Марказий Осиё давлатлари аҳоли жон бошига сув истеъмоли бўйича дунёда юқори ўринлардан жой олди. Жаҳондаги чучук сувнинг асосий қисми маиший эҳтиёжларга эмас, балки қишлоқ хўжалиги, саноат ва электр станцияларига сарфланмоқда.
© Foto: wikimediaДунёдаги чучук сувнинг катта қисми уй-рўзғорда ишлатилмайди. У асосан қишлоқ хўжалиги экинларини етиштириш, электр станцияларини совутиш ва саноат эҳтиёжлари учун сарфланади.
«Visual Capitalist» тайёрлаган инфографика мамлакатларни аҳоли жон бошига йиллик чучук сув истеъмоли бўйича рейтинг қилади. Маълумотлар Озиқ-овқат ва қишлоқ хўжалиги ташкилотининг AQUASTAT базаси ва БМТ маълумотларига, аҳоли сони эса Жаҳон банки статистикасига асосланган. Кўрсаткичларга қишлоқ хўжалиги, саноат ва коммунал тизимларда ишлатиладиган сув киритилган.
Натижаларнинг айримлари ҳайратланарли. Туркманистон катта пахтачилик ирригация тизимлари сабабли катта фарқ билан биринчи ўринни эгаллаган. Монтанегро эса аҳоли сонига нисбатан юқори сув сарфи туфайли иккинчи ўринда. АҚШ ҳам дунё бўйича биринчи бешликдан жой олган.
Туркманистон катта фарқ билан етакчи
Туркманистон аҳоли жон бошига 128 228 куб фут сув истеъмоли билан биринчи ўринда турибди. Мамлакатнинг улкан ирригация тармоғи Марказий Осиёнинг энг қуруқ ҳудудларидан бирида пахта етиштириш учун қурилган.
Совет даврида қурилган каналлар Амударёдан сувни қуруқ қишлоқ хўжалиги ерларига бурган. Айнан шу сув бурилишлари Орол денгизининг кескин қисқаришига ҳам сабаб бўлган.
Қишлоқ хўжалиги сув истеъмолининг асосий қисми
Қишлоқ хўжалиги дунёдаги чучук сув истеъмолининг тахминан 70 фоизини ташкил қилади.
Шунинг учун рейтингда юқори ўринларда турган мамлакатларнинг кўпчилиги қуруқ ёки ярим қуруқ ҳудудларда жойлашган ва катта ирригация эҳтиёжларига эга. Озарбайжон, Козоғистон, Ўзбекистон, Қирғизистон, Тожикистон ва Эрон ҳам биринчи 15 таликдан жой олган.
Бу мамлакатларда сувга бўлган талаб асосан экин етиштириш ва дарё сувини буриш тизимлари билан белгиланади. Катта ирригация тармоқлари нисбатан кам аҳолига хизмат қилганда, аҳоли жон бошига тўғри келадиган кўрсаткич кескин ошиб кетиши мумкин.
Саноат ҳам муҳим рол ўйнайди
Рўйхатдаги барча мамлакатларда сув сарфи асосан ирригация билан боғлиқ эмас. АҚШ бешинчи ўринни эгаллаган, шунингдек, Канада ва Эстония ҳам биринчи 20 таликка кирган. Бу мамлакатларда юқори сув истеъмоли саноат фаолияти ва электр станцияларини совутиш эҳтиёжлари билан изоҳланади.
Бундай сув фойдаланиши маиший истеъмолдан фарқ қилади. Совутиш учун олинган сувнинг катта қисми кейинчалик яна дарё ёки кўлларга қайтарилиши мумкин, аммо барибир у маҳаллий сув тизимларига босим ўтказади.
Кам аҳоли кўрсаткични кескин ошириши мумкин
Аҳоли сони кичик мамлакатларда йирик ирригация ёки саноат тизимлари нисбатан оз одамлар ҳисобига тақсимлангани учун жон бошига кўрсаткич тез ўсиб кетади.
Масалан, аҳолиси 627 702 киши бўлган Монтенегро бир киши ҳисобига 125 155 куб фут сув сарфи билан иккинчи ўринда турибди. Янги Зеландия 68 652 куб фут билан учинчи, Гуяна эса 61 907 куб фут билан кейинги ўринни эгаллаган.
