Марказий Осиё Буюк Британия ва АҚШ инвесторларининг эътиборини тортмоқда. Аммо минтақа ҳақидаги маълумотлар етарлими?

Қозоғистон Марказий Осиёнинг иқтисодий таянчи ва хорижий капитални энг кўп жалб қилаётган мамлакат бўлиб қолмоқда. Шу билан бирга, «Montfort Eurasia» компаниясининг Буюк Британия ва АҚШ инвесторларининг қарашларини ўрганган «Investor Perception Report 2026» ҳисоботига кўра, Марказий Осиё ва Кавказ анъанавий хорижий тўғридан-тўғри инвестициялар йўналишидан чиқиб, кенгроқ капитал бозори учун ҳам қизиқ ҳудудга айланмоқда.

Бироқ ҳисобот инвесторларнинг қизиқиши ва минтақа ҳақидаги билимлари ўртасида тобора катталашиб бораётган фарқни кўрсатмоқда. Ҳисоботда қайд этилишича, «инвесторларнинг минтақа ҳақидаги ўз билимларига берган баҳоси ўсишдан тўхтаган». Британлик респондентлар ўз билимларини ўртача 10 баллдан 6,63 балл, АҚШ респондентлари эса 6,79 балл деб баҳолаган. Шу билан бирга, минтақага кучли ёки ўртача даражада қизиқиш билдирган инвесторлар улуши ҳам юқори — Буюк Британияда 67,1 фоиз, АҚШда эса 65,5 фоиз.

Бу 2026-йилги сўровноманинг асосий хулосасини кўрсатади: Марказий Осиё халқаро инвесторлар эътиборининг жиддий босқичига кирди, бироқ энди инвесторларнинг қизиқишини аниқ билим ва реал инвестицияларга айлантириш керак.

Қизиқишдан чуқур ўрганишга

«Montfort Eurasia» ҳисоботи 273 нафар респондент — Буюк Британиядан 137 ва АҚШдан 136 инвестор — иштирокидаги сўров натижаларига асосланган. Тадқиқотда миқдорий саволлар билан бир қаторда очиқ саволлардан ҳам фойдаланилган. Олинган натижалар 2024 ва 2025-йиллардаги сўровлар билан таққосланиб, инвесторларнинг устувор йўналишлари, хавфларга муносабати ва стратегик қарашларидаги ўзгаришлар аниқланган.

Йиллар кесимидаги таққослаш муҳим ҳолатни кўрсатади. Инвесторларнинг минтақа ҳақидаги билими 2024-йилда қайд этилган тахминан 4,9 балл даражасидан сезиларли ошган. Бироқ 2025-йилда кузатилган кескин ўсиш давом этмаган. Бунинг ўрнига Марказий Осиё ҳақидаги хабардорлик нисбатан юқори янги даражада барқарорлашган.

Худди шундай ҳолат инвесторларнинг умумий қизиқишида ҳам кузатилмоқда. Ҳисоботга кўра, ҳозирги босқични оддийгина минтақани «кашф қилиш» эмас, балки «чуқур ўрганиш ва қарор қабул қилиш» босқичи деб аташ мумкин. Яъни, минтақа билан аллақачон таниш бўлган инвесторлар Марказий Осиёга жиддийроқ қарай бошлаган ва энди сиёсий хавфлар, бозорга кириш имконияти, тартибга солиш тизими, инвестициялар хавфсизлиги ҳамда мавжуд ахборотнинг сифати каби мураккаброқ саволларга жавоб изламоқда.

Бу инвесторлар аудиториясида муҳим ўзгариш юз берганини англатади. Икки йил аввал халқаро муҳокамаларнинг катта қисми Марказий Осиёга глобал инвесторларнинг умуман эътибор берадими-йўқми, деган савол атрофида эди. Бугун эса асосий савол бошқача: ҳукуматлар ва бизнес инвесторларнинг қизиқишдан компания ёки лойиҳани чуқур текширишга, ундан кейин эса реал битимларга ўтиши учун етарли ва ишончли маълумот бера оляптими?

Ҳисоботнинг ўзи ҳам айнан шу ўзгаришни кўрсатади. Минтақа ҳақидаги маълумот олишда халқаро ОАВни молиявий таҳлил ортда қолдирган. Молиявий таҳлил Буюк Британия респондентларининг 68,6 фоизи, АҚШ респондентларининг эса 56,6 фоизи томонидан асосий ахборот манбаси сифатида кўрсатилган. Бу бозор энди фақат янгиликлар ва сарлавҳаларга эмас, тобора кўпроқ рақамлар ва молиявий кўрсаткичларга таянаётганини англатади.

Қозоғистон ҳамон минтақанинг асосий таянчи

Қозоғистон бўйича ҳисобот мамлакатнинг аввалдан маълум бўлган мавқеини тасдиқлайди, бироқ унга янги жиҳат ҳам қўшади. Қозоғистон Марказий Осиёдаги энг йирик иқтисодиёт ва хорижий капитални энг кўп жалб қилаётган мамлакат бўлиб қолмоқда. Ҳисоботга кўра, 2005–2025-йиллар оралиғида Қозоғистон қарийб 440 миллиард доллар тўғридан-тўғри хорижий инвестиция жалб қилган. Ҳозир ҳам Марказий Осиёга кириб келаётган жами хорижий инвестицияларнинг қарийб 70 фоизи Қозоғистонга тўғри келади.

2025-йилда мамлакатнинг реал ЯИМ ўсиши 6,5 фоизни ташкил этган. 2024-йилда бу кўрсаткич 4,8 фоиз бўлган. Ўсишга саноат, транспорт, қурилиш ва савдо катта ҳисса қўшган. Қурилиш соҳаси 15,9 фоизга, транспорт эса 20,4 фоизга ўсган. Ҳисобот Қозоғистондаги йирик инфратузилма лойиҳаларига ҳам эътибор қаратади. Миллий инфратузилма режаси доирасида 2029-йилгача умумий қиймати қарийб 81 миллиард доллар бўлган 200 дан ортиқ лойиҳани амалга ошириш кўзда тутилган.

Ҳукумат шу даврда иқтисодиёт ҳажмини 450 миллиард долларга етказиш ва қўшимча 150 миллиард доллар хорижий инвестиция жалб қилишни мақсад қилган. Бу рақамлар Қозоғистоннинг минтақадаги бошқа давлатлардан нега фарқ қилишини тушунтиради.

Британиялик инвесторларнинг 10,9 фоизи Қозоғистонни Марказий Осиёдаги бизнес юритиш учун энг қулай бозор сифатида кўрсатган. АҚШ инвесторларида эса бу кўрсаткич 2,9 фоизни ташкил қилган. Буюк Британия инвесторлари учун бозорга кириш қулайлиги ва мавжуд савдо алоқалари — ҳар бири 60 фоиз — асосий афзаллик сифатида қайд этилган. Ундан кейин барқарор муҳит 46,7 фоиз ва корпоратив бошқарув 33,3 фоиз билан келган.

Буюк Британия ва АҚШ инвесторларининг қарашлари ўртасидаги фарқ муҳим. Қозоғистоннинг мавқеи британлик инвесторлар орасида кучлироқ бўлса, америкалик инвесторлар орасида у ўтган йилга нисбатан пасайган. Ҳисоботга кўра, Қозоғистоннинг АҚШ инвесторларидаги кўрсаткичи 8,5 фоиздан 2,9 фоизгача тушган. Бу мамлакатнинг иқтисодий салоҳиятига қарамай, кенгроқ геосиёсий вазият инвесторлар қарашига таъсир қилаётган бўлиши мумкинлигини кўрсатади.

Бу ерда гап иқтисодий муаммо ҳақида эмас, балки мамлакатни қандай қабул қилиш масаласи ҳақида кетмоқда. Аммо бугунги инвесторлар иқтисодий кўрсаткичларни бошқа омиллардан алоҳида баҳоламайди. Қозоғистон Россия-Украина уруши, энергетика инфратузилмасидаги кескинликлар, глобал таъминот занжирларидаги ўзгаришлар ва муҳим фойдали қазилмалар учун кучайиб бораётган рақобат таъсиридаги минтақанинг бир қисми ҳисобланади.

Шу сабабли инвестициялар хавфсизлиги ва сиёсий барқарорлик инвесторлар кун тартибида энг юқори ўринда қолмоқда. Инвестициялар хавфсизлигини британиялик респондентларнинг 72,3 фоизи, АҚШ респондентларининг 64,7 фоизи муҳим масала сифатида кўрсатган. Сиёсий барқарорлик эса мос равишда 56,2 фоиз ва 52,9 фоиз инвесторни қизиқтирган. Қозоғистон учун бундан келиб чиқадиган хулоса оддий: энди фақат иқтисодиёт ҳажмининг катталиги етарли эмас.

Капитал бозорлари тобора муҳим бўлиб боряпти

Ҳисоботдаги энг муҳим ўзгаришлардан бири — капитал бозорларининг аҳамияти ошиб бораётгани. Қозоғистон узоқ вақт давомида, айниқса нефть, кончилик ва инфратузилма соҳаларида, асосан тўғридан-тўғри хорижий инвестицияларга таяниб келган. Бироқ минтақада капитал бозорлари тизимининг ривожланиши Ғарб инвесторларининг Марказий Осиёга қарашини ҳам ўзгартирмоқда.

«Sidley Austin LLP» компаниясининг капитал бозорлари йўналишидаги ҳамкори Владимир Михайловскийнинг таъкидлашича, 2026-йилда Қозоғистон облигациялар бозорида, жумладан, илк бор амалга оширилган битимлар ҳисобига фаоллик ошган. Унинг фикрича, инвесторлар базасини диверсификация қилиш келгусида ҳам бозорнинг асосий хусусиятларидан бири бўлиб қолади.

Михайловскийнинг айтишича, «Dim sum» ёки оффшор RMB облигацияларининг оммалашуви давом этиши мумкин. Чунки Қозоғистон эмитентлари инвесторлар базасини кенгайтириш ва қулай фоиз ставкалари шароитидан фойдаланишга интилмоқда.

Бу жуда муҳим. Чунки капитал бозорларига чиқиш молиявий тизимнинг етуклашаётганидан далолат беради. Мамлакат нафақат заводлар, конлар ёки инфратузилма лойиҳаларига, балки облигациялар, акциялар ва бошқа молиявий воситаларга ҳам инвесторларни жалб қила олса, бу унинг халқаро молия тизимига тобора чуқурроқ интеграциялашаётганини англатади.

Минтақадаги вазият ҳам тез ўзгариб бормоқда. 2026-йилнинг май ойида Ўзбекистон Миллий инвестиция жамғармаси мамлакат тарихидаги биринчи халқаро акциялар жойлаштирувини амалга оширди. Таклифга талаб унинг ҳажмидан тўрт мартадан кўпроқ юқори бўлган. Минтақа давлатларининг суверен кредит рейтинглари яхшиланди. Муҳим фойдали қазилмалар эса АҚШ ва Европа Иттифоқининг стратегик кун тартибида янада юқори ўрин эгаллай бошлади.

Марказий Осиё учун бу муҳим ўзгариш. Гап энди фақат табиий ресурслар билан боғлиқ лойиҳаларга тўғридан-тўғри инвестиция жалб қилиш ҳақида эмас. Энди минтақа иқтисодий ўсиши атрофида инвестиция қилиш мумкин бўлган молиявий воситалар ва институтларни яратиш масаласи ҳам тобора муҳимлашмоқда.

Муҳим фойдали қазилмалар минтақа ҳақидаги қарашларни ўзгартирмоқда

Марказий Осиёга халқаро қизиқишнинг қайта кучайиши дунёдаги муҳим фойдали қазилмалар ва таъминот занжирларини диверсификация қилиш учун кечаётган рақобат билан чамбарчас боғлиқ. Қозоғистон уран ва бошқа фойдали қазилмалар бўйича катта имкониятларга эга бўлгани учун айниқса қулай мавқеда.

Ҳисоботга кўра, Қозоғистон 2025-йилда дунёдаги энг йирик уран етказиб берувчи мамлакат бўлган ва жаҳон уран ишлаб чиқаришининг 40 фоизини таъминлаган. 2025-йилда мамлакатда конларни қидириш ишларига йўналтирилган маблағ 127 миллион долларга етиб, сўнгги ўн йилликдаги энг юқори кўрсаткични қайд этган. Ушбу маблағнинг қарийб ярми мис лойиҳаларига йўналтирилган.

Ўзбекистон эса яна бир муҳим кончилик марказига айланмоқда. Мамлакатда волфрам, литий ва германий конлари, шунингдек, 14 та ноёб ер элементи жойлашган ҳудудлар аниқлангани қайд этилган. Бу масалада иқтисодиёт ва геосиёсат тобора бир-бири билан чамбарчас боғланмоқда.

Ҳисоботда 2025-йилнинг ноябр ойида бўлиб ўтган C5+1 Оқ уй саммити натижасида қиймати 130 миллиард доллардан ортиқ тижорий келишувларга эришилгани қайд этилган. Шунингдек, Европа Иттифоқи «Global Gateway» дастури орқали Марказий Осиёга 12 миллиард еврогача маблағ йўналтириш мажбуриятини олган.

Ҳисобот бу икки ҳолатни Ғарб ҳукуматлари Марказий Осиёга энди фақат анъанавий ривожланиш ёки савдо сиёсати нуқтаи назаридан қарамаётганининг белгиси сифатида баҳолайди. Минтақа энергетика хавфсизлиги, таъминот занжирларининг барқарорлиги ва муҳим хомашёлардан фойдаланиш масалаларида тобора стратегик аҳамият касб этмоқда.

Қозоғистон учун бу катта имконият, бироқ инвесторларнинг талаблари ҳам ошмоқда. Табиий ресурсларнинг мавжудлиги капитални жалб қилиши мумкин. Аммо инвесторлар энди бу ресурслар қандай бошқарилаётгани, қай даражада қайта ишланаётгани ва узоқ муддатли ишлаб чиқариш занжирларига қандай қўшилаётганини ҳам билишни истамоқда.

Ўзбекистонни эътиборсиз қолдириш тобора қийинлашмоқда

Қозоғистон минтақанинг иқтисодий таянчи бўлиб қолаётган бир пайтда, Ўзбекистон ҳам инвесторлар учун тобора муҳим давлатга айланмоқда. Миллий инвестиция жамғармасининг биринчи халқаро акциялар жойлаштируви ҳисоботда келтирилган энг муҳим битимлардан бири бўлди. Таклифнинг тўрт мартадан кўпроқ ортиқча талаб билан қабул қилиниши халқаро инвесторларнинг қизиқиши фақат Қозоғистон билан чекланмаслигини кўрсатди.

Ҳисоботда, шунингдек, Тошкент халқаро молия марказини ишга тушириш режалари, Ўзбекистоннинг ўсиб бораётган кончилик салоҳияти ва мамлакат молиявий инфратузилмасини ривожлантириш борасидаги саъй-ҳаракатларига эътибор қаратилган. Бундан ҳам муҳими, Ўзбекистон инвесторлар учун ўзига хос имкониятни таклиф қилмоқда: катта аҳоли, тез ўзгараётган иқтисодиёт ва минтақанинг истеъмол ҳамда саноат базасини кенгайтириш имконияти.

«East-West Group» ижрочи раиси, шунингдек, «Europe-Uzbekistan Association for Economic Cooperation» ташкилоти асосчиси ва бошқарув кенгаши аъзоси Ойбек Шайховнинг таъкидлашича, халқаро инвесторлар ҳали ҳам Ўзбекистон ҳақида етарли маълумотга эга эмас.

«Шаффоф, изчил ва ишончли коммуникация шунчаки обрў-эътибор масаласи эмас. У инвесторлар ишончининг асосий устунларидан биридир», — дейди у.

Бу фикр, айниқса, анъанавий равишда давлат иштирокидаги ёки табиий ресурсларга асосланган лойиҳалардан ташқарида инвестор жалб қилишга уринаётган бутун минтақа давлатларига тегишли.

Геосиёсий муҳит: ҳам имконият, ҳам хавф

Марказий Осиё учун ташқи муҳит бир вақтнинг ўзида ҳам қулайлашмоқда, ҳам мураккаблашмоқда. «Atlantic Council» қошидаги «Eurasia Center» директор ўринбосари Эндрю Д’Анерининг таъкидлашича, Марказий Осиёнинг 2026–2027-йиллардаги иқтисодий ўсиш истиқболлари Эрон уруши ва юқори энергия нархларининг бевосита таъсирига кўпроқ дуч келаётган ҳудудларга нисбатан яхшироқ кўринмоқда. Бироқ у Россия билан боғлиқ беқарорлик ва сув ресурслари билан боғлиқ муаммолар минтақанинг барқарорлиги учун жиддий синов бўлишини ҳам таъкидлайди. Айнан шу омиллар минтақанинг инвестиция тарихидаги кейинги босқичини белгилаши мумкин.

Марказий Осиё халқаро тизим тобора ноаниқ бўлиб бораётган бир пайтда стратегик аҳамият касб этмоқда.
Таъминот занжирлари қайта шакллантирилмоқда, муҳим фойдали қазилмалар учун рақобат кучаймоқда, давлатлар муқобил транспорт ва энергетика йўлларини изламоқда. Аммо айни геосиёсий вазият инвесторлар учун қўшимча хавф ҳам яратмоқда.

«Montfort» сўрови инвесторлар мавжуд ноаниқликларга қарамай, минтақа билан ишлашга тайёр эканини кўрсатмоқда. Энди асосий савол — бу қизиқиш узоқ муддатли инвестицияларга айлана оладими?

Бу жиҳатдан Қозоғистон иқтисодиётининг ривожланишидаги кейинги босқич алоҳида аҳамиятга эга. Юқори иқтисодий ўсишни сақлаб қолиш — бир мақсад. Бу ўсишни чуқурроқ капитал бозорлари, молиявий диверсификация ва халқаро инвесторларнинг янада фаол иштирокига айлантириш эса — бошқа мақсад. Ҳисоботга кўра, бунинг учун имконият мавжуд.

Ғарб инвесторларининг Марказий Осиёга қизиқиши икки йил аввалгига нисбатан сезиларли даражада юқори. Бироқ 2024–2025-йилларда кузатилган кескин ўсиш ҳозир барқарорлашган. Энди асосий вазифа шундан иборатки, инвесторларнинг минтақа ҳақидаги билимлари ошиб, уларнинг талаблари мураккаблашаётган бир пайтда Марказий Осиё тобора йирик ва стратегик капитал учун курашмоқда.