Молиялаштириш бўйича шубҳалардан сўнг Роғун ГЭС қурилиши яна тезлашди

Тожикистондаги улкан Роғун ГЭСи қурилиши сўнгги бир йил ичида сезиларли даражада олдинга силжиди. Бу эса ўтган йилнинг ёзида лойиҳа ҳаётийлиги борасида пайдо бўлган шубҳаларга барҳам берилгандек таассурот уйғотмоқда.

Июн ойида Жаҳон банки Ижрочи директорлар кенгаши лойиҳа учун 300 миллион долларлик грант ажратишни маъқуллади. Бу 2024-йилнинг декабрида тасдиқланган 350 миллион долларлик грантдан кейинги иккинчи молиялаштириш босқичидир. Тўғон қурилишини амалга ошираётган Италиянинг инфратузилма компанияси «WeBuild Group» август ойида лойиҳанинг 2,3 миллиард долларлик иккинчи босқичида ишлар бошланганини маълум қилди. Компания, шунингдек, тўғон баландлиги денгиз сатҳидан 1155 метрга етказилганини билдирди. Бу сув омборидаги сув сатҳини яна 49 метрга кўтариш ва аллақачон ўрнатилган олтита турбина ичидан иккитасининг ишлаб чиқариш қувватини ошириш имконини беради.

Тожикистон ҳукумати Вахш дарёси водийсида Роғун ГЭСи қурилишини 2016-йилдан буён давом эттирмоқда. Лойиҳа учун аллақачон 3 миллиард доллардан ортиқ маблағ сарфланган. Агар тўғон лойиҳада кўзда тутилганидек 335 метр баландликда қурилса, у дунёдаги энг баланд тўғонга айланади.

ГЭСнинг максимал йиллик электр энергиясини ишлаб чиқариш қуввати 14 минг 400 гигаватт-соат бўлиши режалаштирилган. Бу Тожикистоннинг ҳозирги электр энергияси ишлаб чиқариш ҳажмининг қарийб 60 фоизига тенг.

Сўнгги ютуқлар 2025-йил ёз охирида Россия матбуоти ва «S&P Global Ratings» томонидан Жаҳон банки Роғун лойиҳасини молиялаштиришни фуқаролик жамияти гуруҳларининг эътирозлари ҳамда тўғоннинг молиявий барқарорлиги бўйича огоҳлантиришларни ўрганиш учун вақтинча тўхтатгани ҳақида хабарлар тарқалганидан кейин юз берди.

Жаҳон банкининг Тожикистондаги ваколатхонаси 23-сентябр куни «Eurasianet»га берган баёнотида лойиҳа бўйича маблағлар айрим келишилган шартлар бажарилмагунча ажратилиши мумкин бўлмаганини билдирди. Ушбу шартлар 2025-йил 22-декабрда бажарилган.

«Банкнинг лойиҳадаги иштирокини вақтинча тўхтатиш ёки музлатиш бўлмаган», — дейди Жаҳон банки.

Тожикистон ҳукумати Роғун қурилишидаги сўнгги силжишларни ижобий баҳоламоқда.

«2027-йилда энергетик мустақилликка эришишимизга тўлиқ ишонаман», — деди Тожикистон молия вазири Файзиддин Қаҳҳорзода 22-июл куни Душанбе шаҳрида ўтказилган матбуот анжуманида.

Лойиҳа 73 ёшли президент Эмомали Раҳмоннинг сиёсий меросидаги асосий лойиҳалардан бири сифатида кўрилмоқда. Ҳукумат Роғун ГЭСи етарли миқдорда электр энергияси ишлаб чиқариб, ундан электр экспорти орқали даромад олиш, шунингдек, саноатни кенгайтириш ва мамлакатда эндигина шаклланаётган сунъий интеллект соҳасини ривожлантириш учун энергия таъминотини кучайтиришга умид қилмоқда.

Август ўрталарида эълон қилинган ҳисоботида S&P Тожикистон ҳукумати лойиҳани якунлаш учун ҳали тахминан 5,8 миллиард доллар маблағ топиши кераклигини баҳолаган. Ҳозирги режа бўйича лойиҳа 2035-йилда якунланиши керак.

Тўғон танқидчилари эса Роғун қурилишининг давом этаётганидан хавотирда. Танқидчилар узоқ вақтдан бери тўғон экологияга жиддий зарар етказиши ва сув омбори қурилиши сабабли кўчирилиши кутилаётган 50 мингга яқин аҳолига оғир ижтимоий-иқтисодий таъсир кўрсатиши мумкинлигини таъкидлаб келади. Шу билан бирга, сув омборини тўлдириш учун бир неча йил давомида Амударё ҳавзасидан катта миқдорда сув йўналтирилиши керак бўлади. Мазкур ҳудуд эса аллақачон сув танқислиги босимини бошдан кечирмоқда.

«Молиялаштиришнинг янги босқичи экологик ва ижтимоий ҳимоя чораларини якунлаш бўйича қўйилган молиявий шартларнинг сезиларли даражада қисқариши билан бирга келди. Улар иккинчи босқич маблағларини ажратгач, қарз олувчига таъсир ўтказиш учун деярли ҳеч қандай восита қолмайди», — деди лойиҳага қарши бўлган экологик нодавлат ташкилот «Rivers without Boundaries» координатори Евгений Симонов.

Симоновнинг айтишича, Жаҳон банки жорий йилнинг февралида фуқаролик жамияти гуруҳларининг хавотирларини навбатдаги маслаҳатлашувлар доирасида кўриб чиқишга ваъда берган. Бироқ унинг фикрича, банкнинг шаффофлик етишмаслиги ва амалий жиҳатдан сезиларли чоралар кўрмагани ушбу гуруҳларнинг жараёнга бўлган ишончини сусайтирган.

Жаҳон банки Ижрочи директорлар кенгаши йиғилиши раисининг маблағ ажратишни маъқуллаган йиғилиш бўйича хулосасида шундай дейилган:

«Директорлар дастур ҳануз юқори хавф ва юқори натижа эҳтимолига эга лойиҳа бўлиб қолаётганини таъкидлади. Бу эса мониторинг ва назоратнинг кучли тизимларини талаб қилади».

Жаҳон банкининг янги маблағларидан ташқари, «Abu Dhabi Fund for Development» февраль ойининг бошида лойиҳанинг ҳозирги босқичи учун 100 миллион долларлик кредит ажратиш бўйича келишув имзолади. Июль ойининг охирида эса Италиянинг давлат инвестиция ташкилоти «Cassa Depositi e Prestiti» Жаҳон банки консорциуми орқали 150 миллион доллар инвестиция киритиш мажбуриятини олди.

Ҳозир лойиҳа учун энг катта саволлардан бири — Европа инвестиция банкининг 500 миллион долларлик режалаштирилаётган сармояси, шунингдек, Осиё тараққиёт банкининг яна 500 миллион долларгача имтиёзли кредит ва грантлари масаласи бўлиб қолмоқда.

Тожикистон молия вазири Қаҳҳорзоданинг сўзларига кўра, Европа томони билан музокаралар якуний босқичга етган ва Тожикистон банк маъмуриятининг қарорини кутмоқда.

Европа Иттифоқи Роғун тўғонини минтақадаги таъсирини кучайтириш ва Россиянинг мавқеини камайтириш воситаси сифатида кўрмоқда. Йигирма йил аввал Россия ушбу лойиҳада етакчи ролни эгаллаши кутилган эди.

Умуман олганда, молия вазирининг айтишича, Тожикистон халқаро молиявий ташкилотлардан 1,5 миллиард долларлик молиялаштириш мажбуриятларини жалб қилган.

«Бу жараённинг жадаллашишига “гуруҳ бўлиб молиялаштириш” сабаб бўлмоқда», — деди «Rivers without Boundaries» вакили Симонов.

Унинг фикрича, кичик халқаро молиявий ташкилотлар «шубҳали» лойиҳаларга қўшилмоқда, чунки улар Жаҳон банкининг лойиҳани текшириш ва баҳолаш жараёнига таяниш мумкин деб ҳисоблайди.

Тожикистоннинг ўзи ҳам лойиҳа учун маблағ ажратишда давом этмоқда. Молия вазирининг маълум қилишича, мамлакат 2026-йилнинг биринчи ярмида давлат даромадларидан 400 миллион долларни Роғун лойиҳасига йўналтирган. Йилнинг иккинчи ярмида эса яна 300 миллион доллар ажратиш режалаштирилган.

ГЭС қурилишига бир пайтлар Каримов қарши чиққан

Тожикистон – Ўзбекистоннинг қўшниси. Марказий Осиёда жойлашган тоғли давлат. Илгари Ўзбекистон каби СССР таркибида бўлган бу мамлакат денгизга чиқиш имкониятига эга эмас. Ҳудудининг 93 фоизи тоғли бўлиб, фойдали қазилмалар захиралари мавжуд бўлса-да, уларни қазиб олиш ва ташиш катта харажат ва машаққат талаб қилади. Тожикистонда Марказий Осиёдаги барча сув ресурсларининг қарийб 60 фоизи ҳосил бўлишига қарамай, қишда бу ерда электр танқислиги кучаяди. Чекка ҳудудлар том маънода зулмат ичида қолади. Ана шу энергетик муаммоларни ҳал қилиш учун Тожикистон ҳукумати Роғун ГЭСини барпо этишга киришган.
Лойиҳа Тожикистон учун катта иқтисодий аҳамиятга эга, аммо бу улкан иншоот минтақадаги бошқа давлатлар, жумладан, ўзбекистонликлар учун хавфли саналади. Оролнинг қуриши, касалликлар, Ўзбекистоннинг Тожикистон билан чегара ҳудудида юзага келадиган улкан сув тошқинлари – буларнинг ҳаммасини биргина Тожикистоннинг Роғун ГЭСи келтириб чиқариши мумкин.

1991-йилдан кейин Ўзбекистоннинг биринчи президенти Ислом Каримов Роғун ГЭС қурилишига қарши чиққан. У сейсмик жиҳатдан хавфли ҳудудда дунёдаги энг баланд тўғон пайдо бўлишидан хавотир билдирган.

2012-йил Қозоғистонга ташриф буюрган Ислом Каримов президент Нурсултон Назарбоев билан учрашувидан сўнг ўтказилган матбуот анжуманида Тожикистондаги Роғун ва Қирғизистондаги Қамбарота ГЭСлари қурилиши борасида алоҳида тўхталган.

Қозоғистон матбуотининг ёзишича, Ислом Каримов Роғун ва Қамбарота гидростанциялари лойиҳалари устида халқаро текширув ўтказилиши зарурлигини таъкидлаган.

Эслатиб ўтамиз, аввалроқ Роғун ГЭС учун миллиард долларлик шартнома тайёрланаётгани ҳақида ёзган эдик. Жаҳон банкининг янги харидлар режаси Роғун қурилишининг қайси босқичда экани, ҳали қандай йирик ишлар бажарилиши кераклиги ва халқаро молия ташкилотлари бу жараёнда қандай рол ўйнаётганини кўрсатади.