Россия дизели можароси: Трамп рухсат берди, танкерлар эса АҚШга бормади

АҚШ президенти Доналд Трамп ва Россия президенти Владимир Путин ўртасида дизел ёқилғисини етказиб бериш бўйича тузилган келишув ҳозирча кутилган натижани бермаяпти. Россиядан АҚШга йўл олган бир нечта ёқилғи танкери йўналишини ўзгартирди. Ҳозирга қадар мамлакатга мазкур келишув доирасида бирорта ҳам дизел партияси етказиб берилгани расман тасдиқланмаган.

Трамп маъмурияти Россия дизелини сотиш, етказиб бериш ва АҚШга импорт қилишга вақтинча рухсат берган бўлса-да, бу қарор Вашингтонда жиддий ҳуқуқий ва сиёсий баҳсларни келтириб чиқарди. АҚШ Конгресси аъзолари ва айрим штат губернаторлари импорт жараёнида иштирок этган компаниялар жавобгарликка тортилиши мумкинлигидан огоҳлантирмоқда. Бундай ноаниқ вазиятда трейдерлар ва порт операторлари қарор қабул қилишда ўта эҳтиёткорлик қилмоқда.

Трамп ва Путин қандай келишувга эришган эди?

2026 йил 9 октябр куни Доналд Трамп Россия президенти Владимир Путин билан телефон орқали мулоқот қилди. Суҳбатдан сўнг Трамп Россия АҚШ ва жаҳон бозорларига дизел ёқилғиси етказиб беришга рози бўлганини эълон қилди.

Трамп ўзининг «Truth Social» ижтимоий тармоғидаги саҳифасида ёзишича, дастлаб Россия бозорга зудлик билан 300 минг тоннадан ортиқ, ноябр ойида яна 500 минг тонна, кейинроқ эса 1 миллион тонна дизел етказиб бериши керак эди. Шунингдек, у Россия нефтни қайта ишлаш заводларининг имкониятига қараб, кейинчалик қўшимча 3 миллион тонна дизел етказиб берилиши мумкинлигини ҳам айтиб ўтган.

Келишув эълон қилинган вақтда АҚШда дизел нархи кескин кўтарилган эди. Трамп мазкур битимнинг асосий мақсадларидан бири сифатида мамлакат ичида ёқилғи нархини арзонлаштиришни кўрсатган. Дизел қишлоқ хўжалиги техникалари, юк транспорти ва уйларни иситиш тизимларида кенг қўлланилгани сабабли, унинг қимматлашиши нафақат транспорт харажатларига, балки барча турдаги товарлар нархига ҳам салбий таъсир кўрсатади.

«Reuters» маълумотларига кўра, дастлабки 300 минг тонна дизел тахминан 2,25 миллион баррелга тенг келади. Таққослаш учун, АҚШнинг ўзи кунига қарийб 1,5 миллион баррел дизел экспорт қилади.

Шу билан бирга, мазкур келишувнинг тижорий шартлари ҳанузгача очиқланмаган. Оқ уй ҳам, Кремл ҳам битимнинг ёзма шаклда расмийлаштирилгани, дизелнинг қандай нархда сотилиши, тўловлар қай тартибда амалга оширилиши ва қайси компаниялар етказиб бериш жараёнида иштирок этиши ҳақида ҳеч қандай маълумот бермаган.

Бундай ноаниқлик келишув эълон қилинганидан кейин ҳам унинг амалий механизмлари бўйича кўплаб саволларни келтириб чиқармоқда.

Танкерлар нега АҚШга бормай қолди?

Келишув эълон қилингач, Россиянинг Болтиқ денгизидаги Приморск портидан АҚШнинг Шарқий соҳилига йўл олган бир нечта ёқилғи танкери очиқ денгизга чиққан. Бироқ уларнинг айримлари кўп ўтмай белгиланган йўналишни ўзгартирган.

«Al Jazeera» телеканалининг «Kpler» ва «MarineTraffic» маълумотларига таяниб хабар беришича, Россиянинг «Талисман» танкери ҳамда Сьерра-Леоне байроғи остида сузаётган «Леруо» кемаси бошида АҚШнинг Шарқий соҳилини манзил сифатида кўрсатган. Аммо кейинчалик улардан бири Бразилия томон, иккинчиси эса Ўрта ер денгизи йўналишига бурилиб кетган.

Шимолий Атлантикада ҳаракатланаётган учинчи танкер эса навигация тизимида Нью-Йорк манзили ўрнига «Буюртма бўйича» (For orders) белгисини кўрсатган. Бу юкнинг якуний тушириш порти ҳали аниқланмаганини англатади.

«Reuters» агентлиги ҳам 5 ноябрда «Kpler» ва «LSEG» маълумотларига таяниб, трансатлантик йўналишни кўрсатган камида олтита Россия дизел юки кузатилганини, улардан иккитаси АҚШнинг Атлантика соҳилига борадиган йўналишини ўзгартирганини ёзган. Ўша пайтга қадар келишув доирасида бирорта ҳам Россия дизели АҚШга етиб бормаганди.

Агентлик хабарига кўра, Нью-Йоркка етиб келиши кутилган биринчи танкер юкини тушириш масаласи ҳам очиқ қолган. «Kpler» таҳлилчиси Мэтт Смит бунинг сабабини ҳуқуқий, тартибга солиш ва санкциялар билан боғлиқ хавотирлар билан изоҳлаган.

Асосий тўсиқ — АҚШдаги ҳуқуқий баҳс

Россия дизелининг АҚШга етиб бормаслигига сабаб бўлаётган асосий омиллардан бири — санкциялар ва импортни тақиқловчи қонунчилик ўртасидаги ўзаро зиддиятдир.

Россиянинг Украинага кенг кўламли босқинидан сўнг, 2022 йил 8 мартда АҚШ президенти Жо Байден Россия нефти ва нефт маҳсулотлари импортини тақиқловчи фармонни имзолаган эди. Кўп ўтмай, 2022 йил 8 апрелда АҚШ Конгресси «Ending Importation of Russian Oil Act» (Россия нефти импортини тугатиш тўғрисидаги акт) қонунини қабул қилди. Ушбу ҳужжат Россияда ишлаб чиқарилган ва АҚШ товарлар тариф таснифининг 27-бобига кирувчи энергетика маҳсулотларини (шу жумладан, дизелни) мамлакатга олиб киришни қатъий тақиқлайди.

Қонуннинг учинчи моддасида импорт тақиқини бекор қилишнинг аниқ тартиби белгиланган. Унга кўра, президент ушбу тақиқни бекор қилиши учун Россия бир қатор шартларни бажариши лозим. Хусусан, Украина ҳукуматининг розилиги билан ҳарбий кучларини олиб чиқиш ва ҳарбий ҳаракатларни тўхтатиш бўйича келишувга эришиш, НАТО давлатларига бевосита ҳарбий таҳдид солмаслик ҳамда Украина халқининг ўз ҳукуматини мустақил танлаш ҳуқуқини тан олиш каби мажбуриятлар юзасидан президент Конгрессга ёзма тасдиқнома киритиши шарт.

Шундай тасдиқнома тақдим этилган тақдирда ҳам, тақиқни бекор қилиш 90 календар кундан кейингина кучга киради. Бу давр мобайнида эса Конгресс махсус қарор билан президент ташаббусини рад этиш ваколатига эга.

Бироқ 2026 йил 9 октябрда АҚШ Молия вазирлигининг Хорижий активларни назорат қилиш бошқармаси (OFAC) Россия дизелининг сотилиши, етказиб берилиши, туширилиши ва АҚШга импорт қилиниши билан боғлиқ операцияларга рухсат берувчи 135-сонли умумий лицензияни эълон қилди.

Мазкур ҳужжатга кўра, Россиядан келиб чиққан дизел ёқилғиси билан боғлиқ ва амалдаги Россия санкциялари доирасида тақиқланган операцияларга 2027 йил 7 апрел куни (Шарқий Америка вақти билан соат 00:01 гача) вақтинча рухсат берилган. Аммо бу лицензия Россия Марказий банки, Миллий фаровонлик жамғармаси ёки Молия вазирлиги ҳисобларига АҚШ молия институтлари орқали пул ўтказишга ҳуқуқ бермайди.

Муаммонинг моҳияти шундаки, OFAC лицензияси санкция регламентлари бўйича айрим операцияларга рухсат беради, бироқ у Конгресс томонидан 2022 йилда қабул қилинган импорт тақиқи бўйича ҳуқуқий баҳсни автоматик равишда бартараф этадими ёки йўқми — бу ноаниқ.

Айнан шу жиҳат Нью-Жерси штати губернатори Мики Шеррилнинг кескин эътирозига сабаб бўлди. У 2 ноябр куни штатдаги порт ва терминал операторларига мурожаат йўллаб, Россия дизелини қабул қилиш федерал қонунчиликни бузиш деб баҳоланиши мумкинлигидан огоҳлантирди.

Губернатор ўз мактубида 2022 йилги қонун импортни қатъиян тақиқлаганини, президент ёки Молия вазирлиги эса бу тақиқни исталган пайтда шунчаки махсус лицензия билан бекор қилиш ваколатига эга эмаслигини таъкидлаган. Унинг фикрича, тақиқни олиб ташлаш учун қонунда белгиланган қатъий шартлар бажарилиши зарур.

АҚШ Конгрессида ҳам бу келишувга қарши чиқишлар бўлди. Икки партия вакилларидан иборат сенаторлар гуруҳи Трамп маъмуриятини бу битимни зудлик билан бекор қилишга чақирди. Улар Россиядан ёқилғи сотиб олиш Путин ҳукуматига урушни давом эттириш учун қўшимча молиявий ресурс тақдим этиши мумкинлигини таъкидлашган.

Конгресс аъзолари банклар, порт маъмуриятлари ва ёқилғи тарқатувчи компанияларни ҳам огоҳлантирди. Уларнинг фикрича, Россия дизелини қабул қилиш ва бу билан боғлиқ молиявий операцияларда қатнашган ташкилотлар нафақат фуқаровий ёки жиноий жавобгарликка тортилиши, балки келажакда Конгресс текширувларига ҳам дуч келиши мумкин.

Ўз навбатида, Трамп маъмурияти OFAC лицензияси амалдаги барча қонунларга тўлиқ мувофиқ эканини таъкидламоқда. АҚШ Молия вазирлигининг «Associated Press» агентлигига берган изоҳида ҳам лицензия барча тегишли қонун ҳужжатлари асосида чиқарилгани билдирилган.

Россиянинг ўзида ҳам дизел билан боғлиқ муаммолар бор

Келишувнинг амалга ошишига таъсир кўрсатаётган яна бир жиддий омил — бу Россиядаги нефтни қайта ишлаш саноатининг бугунги ҳолатидир.

Украина армияси томонидан Россиянинг нефтни қайта ишлаш заводларига (НҚИЗ) қилинган дрон ҳужумлари кучайиши натижасида мамлакатда ёқилғи ишлаб чиқариш қувватларининг бир қисми ишдан чиқди. Бу ҳолат ички бозорда бензин ва дизел таъминотига ҳам ўз таъсирини ўтказмай қолмади.

Халқаро энергетика агентлигининг 2026 йил 17 сентябрда эълон қилинган таҳлилига кўра, Россияда жами 32 та йирик нефтни қайта ишлаш заводи мавжуд бўлиб, уларнинг умумий ўрнатилган қуввати кунига 6,5 миллион баррелни ташкил этади.

Бироқ 2026 йилнинг июн ойида Россияда нефтни қайта ишлаш ҳажми кунига 3,8 миллион баррелгача тушиб кетган. Бу сўнгги 20 йилдан ортиқ вақт ичидаги энг паст кўрсаткич бўлиб, ўтган йилнинг мос даврига нисбатан қарийб 30 фоизга камдир.

IEA маълумотларига кўра, 2025 йилга нисбатан бензин ишлаб чиқариш 20 фоизга, дизел ишлаб чиқариш эса қарийб 30 фоизга қисқарган. Шу сабабли Россия ҳукумати ички бозорни ёқилғи билан узлуксиз таъминлаш мақсадида экспортга вақтинчалик чекловлар киритишга мажбур бўлди.

Россиядаги мураккаб вазият фақатгина заводларга қилинган ҳужумлар билан чекланмайди. Мамлакат ҳукумати ички бозорда ёқилғи тақчиллиги юзага келишининг олдини олиш мақсадида дизел экспортини ҳам чеклаб қўйган.

Кремл келишув амалга ошишига ишонмоқда

Россия томони танкерларнинг йўналишини ўзгартиргани ҳақидаги Ғарб ОАВлари хабарларига бутунлай бошқача муносабат билдирмоқда.

Кремл матбуот котиби Дмитрий Песков барча дизел юклари ўз харидорларини топишини ишонч билан таъкидлаган. Россия президентининг махсус вакили Кирилл Дмитриев эса танкерлар АҚШга бормаётгани ҳақидаги хабарларни «сохта» деб атаб, кемалар ўз йўналишида давом этаётганини ёзган.

«Reuters» хабарига кўра, Россия ташқи ишлар вазири ўринбосари Александр Панкин мазкур келишув икки мамлакат ўртасидаги бизнес ва бошқа алоқаларни босқичма-босқич тиклаш учун муҳим асос бўлиши мумкинлигини айтган.

Унинг бу фикри мазкур келишувнинг Россия учун аҳамияти фақатгина дизел савдоси билан чекланиб қолмаслигини кўрсатади. Бироқ дипломатнинг бу баёноти танкерлар ҳақиқатан ҳам АҚШга етиб борганини ёки харид шартлари узил-кесил ҳал қилинганини англатмайди. «Reuters» ушбу келишувнинг амалда қандай ишлаши ҳали ҳам мавҳумлигича қолаётганини қайд этган.