Ер қаърида қанча мис бор ва у қачон тугайди?

АҚШ Геология хизмати маълумотларига кўра, инсоният тарихи давомида тахминан 700 миллион тонна мис ер қаъридан қазиб олинган. Бу ҳажм ҳар бир томони 430 метр бўлган кубни тўлдиришга етади. Бир қарашда катта кўринган бу рақам, аслида, умумий потенциал захираларга нисбатан жуда кичик улушни ташкил қилади.

Ҳозиргача аниқланган, аммо ҳали ўзлаштирилмаган мис конлари тахминан 2,1 миллиард тонна металлни ўз ичига олади. Қазиб олинган мис билан бирга ҳисоблаганда, дунё бўйича маълум захиралар 2,8 миллиард тоннага етади.

Геологик баҳолашларга кўра, ер остида ҳали очилмаган қўшимча 3,5 миллиард тонна мис бўлиши мумкин. Жами ҳисобда, Ердаги мис захиралари 6,3 миллиард тонна атрофида деб баҳоланади. Бу ҳажмни тасаввур қилиш учун мутахассислар уни ҳар бир томони қарийб 890 метр бўлган улкан куб сифатида ифодалайди.

Шу билан бирга, рақамларнинг ўзи барқарорликни англатмайди. Чунки миснинг стратегик аҳамияти сўнгги йилларда кескин ошди. Электр тармоқлари, қуёш ва шамол электр станциялари, электромобиллар, аккумуляторлар, маълумотлар марказлари ва сунъий интеллект инфратузилмаси — буларнинг барчаси мисга юқори даражада боғлиқ. Биргина электромобиль анъанавий ички ёниш двигателли автомобилга нисбатан бир неча баробар кўпроқ мис талаб қилади.

Саноат таҳлилларига кўра, тоза энергетикага ўтиш жараёни тезлашган сари яқин ўн йилликда мисга бўлган глобал талаб сезиларли даражада ўсиши кутилмоқда. Бу эса бозорда таклиф ва талаб ўртасидаги мувозанатни издан чиқариши мумкин.

Захираларнинг географик тақсимоти ҳам муҳим омил. Аниқланган мис конларининг катта қисми бир нечта давлатларда жамланган.

Чили жаҳондаги энг йирик захира ва ишлаб чиқариш маркази ҳисобланади. Перу ва Австралия ҳам етакчи ўринларда туради. Россия ҳамда Конго Демократик Республикаси эса маълум захиралар бўйича юқори позицияни эгаллайди. Бу ҳолат таъминот занжирларини геосиёсий хатарларга нисбатан сезгир қилади.

Яна бир хавотирли тенденция — янги йирик конларни топиш суръатининг пасайиши. С&П Global таҳлилига кўра, 1990–2023 йиллар оралиғида 239 та катта мис кони аниқланган бўлиб, уларнинг умумий ҳажми 1,315 миллиард тоннани ташкил этади.

Бироқ сўнгги йилларда янги топилмалар сони камайиб бормоқда. Бу эса келгусида қазиб олиш харажатлари ортиши ва лойиҳаларнинг узоқроқ муддатда ишга туширилишига олиб келиши мумкин.

Шу нуқтаи назардан, мис етарлими деган саволга оддий жавоб йўқ. Назарий жиҳатдан ресурс катта. Амалда эса унинг қазиб олиниши, қайта ишланиши ва бозорга етказиб берилиши инвестиция, технология ва сиёсий барқарорликка боғлиқ.