Fors ko‘rfazi davlatlarining Markaziy Osiyodagi investitsiyalari 31 mlrd dollardan oshdi

Fors ko‘rfazi mamlakatlarining Markaziy Osiyo iqtisodiyotiga qiziqishi tobora ortib bormoqda. Birlashgan Arab Amirliklari, Saudiya Arabistoni, Qatar va Ummon kompaniyalari mintaqaga energetika, neft-gaz, transport, logistika, telekommunikatsiya va boshqa qator sohalarda faol sarmoya kiritmoqda.

Yevroosiyo taraqqiyot banki (YeOTB) 2026 yil 10-noyabrda e’lon qilgan hisobotda qayd etilishicha, Fors ko‘rfazi arab davlatlari hamkorlik kengashiga (GCC) a’zo mamlakatlarning Markaziy Osiyodagi to‘g‘ridan-to‘g‘ri investitsiyalarining jami zaxirasi 2020 yildagi 9,1 mlrd dollardan 2026 yilning birinchi yarmi yakuniga kelib 31,1 mlrd dollarga yetgan.

Bu qariyb olti yil ichida investitsiyalar hajmi 3,4 barobar oshganini anglatadi. Investitsiyalar hajmi bo‘yicha mintaqada Turkmaniston birinchi, O‘zbekiston ikkinchi, Qozog‘iston esa uchinchi o‘rinda turibdi. Biroq sarmoyalarni jalb qilishning o‘sish sur’atlari bo‘yicha O‘zbekiston mintaqa davlatlari orasida mutlaq yetakchilik qilmoqda.

Qaysi mamlakatlar qancha investitsiya jalb qilgan?

YeOTB hisobotiga ko‘ra, 2026 yil birinchi yarmi yakunida Fors ko‘rfazi davlatlaridan Markaziy Osiyoga kiritilgan to‘g‘ridan-to‘g‘ri investitsiyalar zaxirasi mamlakatlar kesimida quyidagicha taqsimlangan:

Mintaqaga jalb qilingan sarmoyalar hajmi bo‘yicha Turkmaniston peshqadam. Ushbu davlatdagi ko‘rsatkich 2020 yildagi 7,3 mlrd dollardan 14,4 mlrd dollargacha oshgan.

O‘zbekistonda esa o‘sish sur’ati juda yuqori bo‘lgan. Agar 2020 yilda Fors ko‘rfazi davlatlaridan mamlakatga kiritilgan sarmoyalar zaxirasi bor-yo‘g‘i 400 mln dollar atrofida bo‘lgan bo‘lsa, 2026 yilning birinchi yarmiga kelib bu raqam 11,3 mlrd dollarga yetgan.

Qozog‘istondagi investitsiyalar zaxirasi ham mazkur davrda 1,3 mlrd dollardan 5,3 mlrd dollarga ko‘paygan. YeOTB ma’lumotlarida ushbu o‘sishning asosiy qismi aynan so‘nggi ikki yil hissasiga to‘g‘ri kelishi ta’kidlangan.

Asosiy investor kim: BAA, Saudiya Arabistoni yoki Qatar?

YeOTB hisoboti shuni ko‘rsatadiki, Markaziy Osiyodagi Fors ko‘rfazi sarmoyalari asosan bir nechta yirik davlat hissasiga to‘g‘ri keladi.

2026 yil birinchi yarmi yakunida investor davlatlar kesimidagi ko‘rsatkichlar quyidagicha bo‘lgan:

Mintaqaga eng ko‘p sarmoya kiritgan davlat bu — Birlashgan Arab Amirliklaridir. Uning ulushi umumiy investitsiya portfelining 66 foizini tashkil etadi.

Saudiya Arabistoni esa ikkinchi yirik investor bo‘lib, uning Markaziy Osiyodagi sarmoyalari 2021 yilga qaraganda qariyb 20 barobarga ko‘paygan. Qatarning investitsiyalari ham muttasil o‘sib, 3,1 mlrd dollarga yetgan. Ummonning mintaqadagi sarmoyaviy zaxirasi esa 924 mln dollarni tashkil qilmoqda.

Investitsiyalar asosan qaysi sohalarga yo‘naltirilmoqda?

Hisobotdagi eng muhim va e’tiborga molik o‘zgarishlardan biri — Fors ko‘rfazi mamlakatlarining Markaziy Osiyoga kiritayotgan investitsiyalari tarkibi tubdan o‘zgarib borayotganidadir.

2020 yilda umumiy investitsiya portfelining 82 foizi xomashyo tarmoqlariga to‘g‘ri kelgan bo‘lsa, elektr energetikasining ulushi atigi 2 foizni tashkil qilgan.

2026 yil birinchi yarmi yakuniga kelib esa vaziyat quyidagicha o‘zgargan:

• Xomashyo tarmoqlarining ulushi 49 foizgacha pasaygan;

• Elektr energetikasining ulushi 34 foizgacha oshgan;

• Elektr energetikasiga yo‘naltirilgan investitsiyalar zaxirasi 10,5 mlrd dollarga yetgan.

YeOTB ma’lumotlariga ko‘ra, elektr energetikasiga sarmoyalar keskin o‘sishining asosiy omillaridan biri O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan yirik quyosh va shamol elektr stansiyalari loyihalaridir.

Ushbu loyihalarda BAAning «Masdar», Saudiya Arabistonining «ACWA Power» va Qatarning «Nebras Power» kabi yirik kompaniyalari faol ishtirok etmoqda.

BAA: energetikadan tashqari logistika va sanoatga ham sarmoya kiritmoqda

BAA Markaziy Osiyodagi eng yirik investor maqomini saqlab turibdi. Biroq uning investitsiyalari faqat O‘zbekiston bilan cheklanib qolmagan.

YeOTB ma’lumotlariga ko‘ra, BAAning mintaqadagi investitsiya portfelining qariyb 70 foizi Turkmaniston hissasiga to‘g‘ri keladi. Bu asosan neft-gaz sohasidagi yirik va uzoq muddatli loyihalar bilan bog‘liq.

Jumladan, BAAning «Dragon Oil» kompaniyasi 2000 yildan buyon Kaspiy dengizidagi Jaytun va Jigalibeg konlarini o‘zlashtirishda qatnashib kelmoqda. YeOTB ushbu loyihalarga kiritilgan investitsiyalarning umumiy qiymatini taxminan 10 mlrd dollarga baholagan.

Shuningdek, 2025 yilda BAAning «ADNOC» kompaniyasi tarkibidagi «XRG» bo‘linmasi Turkmanistondagi «Offshore Gas Block I» loyihasidan 38 foizlik ulushni sotib olgan. Ushbu loyiha «PETRONAS» va Turkmaniston milliy kompaniyalari bilan mahsulot taqsimoti to‘g‘risidagi bitim asosida amalga oshirilmoqda.

YeOTB hisobotida qayd etilishicha, BAAning Markaziy Osiyodagi elektr energetikasiga yo‘naltirgan investitsiyalari 2020 yildagi 140 mln dollardan 2026 yil birinchi yarmida 3,85 mlrd dollarga yetgan. Bank ma’lumotlar bazasida ushbu sohaga oid 20 dan ortiq loyiha qayd etilgan bo‘lib, ularning aksariyati quyosh va shamol elektr stansiyalari qurilishi bilan bog‘liq.

O‘zbekistondagi eng yirik loyihalar qatorida Navoiy viloyatidagi 500 MVt quvvatga ega Zarafshon shamol elektr stansiyasi, Surxondaryodagi Sherobod quyosh elektr stansiyasi hamda Namangan viloyatidagi quyosh energetikasi loyihasini tilga olish mumkin.

Zarafshon shamol elektr stansiyasi «Masdar» kompaniyasi tomonidan qurilgan bo‘lib, uning o‘rnatilgan quvvati 500 MVtni tashkil etadi. Kompaniyaning ma’lum qilishicha, ushbu stansiya yiliga 150 mingta xonadonni barqaror elektr energiyasi bilan ta’minlash imkoniyatiga ega.

«Masdar» bu loyihani O‘zbekistondagi ilk yirik shamol elektr stansiyasi sifatida alohida e’tirof etgan.

Qatar va Ummon: energetika, telekommunikatsiya va moliya

Qatarning Markaziy Osiyodagi investitsiyalari 2026 yil birinchi yarmi yakuniga kelib 3,1 mlrd dollarga yetgan. Bu mablag‘larning taxminan 90 foizi Qozog‘istonga, qolgan qismi esa asosan O‘zbekistonga yo‘naltirilgan.

Qatar investitsiyalari faqat energetika sohasi bilan cheklanib qolmagan. YeOTB ma’lumotlariga ko‘ra, uning Markaziy Osiyodagi investitsiya portfeli tarmoqlar kesimida quyidagicha taqsimlangan:

• Telekommunikatsiya — 36 foiz;

• Moliya sektori — 17 foiz;

• Ishlab chiqarish — 16 foiz;

• Elektr energetikasi — 11 foiz;

• Transport va logistika — 11 foiz.

Qozog‘istonda Qatarning «Power International Holding» kompaniyasi «Mobile Telecom-Service» operatorini, ya’ni «Tele2» va «Altel» brendlarini taxminan 1,1 mlrd dollarga sotib oldi. Shuningdek, Qatarning «Lesha Bank»i Qozog‘istonning «Bereke Bank»ini xarid qilgan.

O‘zbekistonda esa Qatar sarmoyalari asosan energetika loyihalariga yo‘naltirilmoqda. Jumladan, «Nebras Power» kompaniyasi ishtirokida Surxondaryo viloyatida issiqlik elektr stansiyasini qurish loyihasi amalga oshirilmoqda.

Fors ko‘rfazi davlatlari bilan o‘zaro savdo ham qariyb to‘rt barobar o‘sdi

YeOTB hisobotida nafaqat investitsiyalar, balki Markaziy Osiyo va Fors ko‘rfazi davlatlari o‘rtasidagi tovar ayirboshlash hajmi ham tahlil qilingan. Bank ma’lumotlariga ko‘ra, 2020–2025 yillar oralig‘ida ikki mintaqa o‘rtasidagi tovar savdosi 1 mlrd dollardan 3,9 mlrd dollarga yetgan. Bu qariyb to‘rt barobar o‘sishdir.

Shu davr mobaynida Fors ko‘rfazi davlatlarining Markaziy Osiyo tashqi savdo aylanmasidagi ulushi 0,7 foizdan 1,7 foizgacha ko‘tarilgan. Biroq o‘zaro savdoda nomutanosiblik hali ham saqlanib qolmoqda. Savdo aylanmasining qariyb 70 foizi Fors ko‘rfazi mamlakatlaridan Markaziy Osiyoga kirib kelayotgan tovarlar hissasiga to‘g‘ri keladi.

Mintaqaga asosan quyidagi mahsulotlar import qilinadi:

• Avtomobillar;

• Mashina va turli uskunalar;

• Elektronika;

• Farmatsevtika mahsulotlari;

• Kimyo sanoati tovarlari.