60 yildan so‘ng qaytayotgan texnologiya: vertolyotlarga muqobil uchoq
1960-yillarda sinovdan o‘tgan, biroq keyin tik uchib-qo‘nuvchi jiroplan qayta ishlab chiqilmoqda va u vertolyotlarga arzon hamda ekologik muqobil bo‘lishi mumkin.
Vertikal parvoz qilish va qo‘nish imkoniyatiga ega bo‘lgan jiroplanlar texnologiyasi 60 yildan so‘ng yana kun tartibiga qaytmoqda. Buyuk Britaniyada joylashgan «ARC AeroSystems» kompaniyasi 1960-yillarda yaratilgan konsepsiya asosida zamonaviy havo kemasini ishlab chiqmoqda. Kompaniya rahbari Sayid Muhsiniyning ta’kidlashicha, bu yechim ilg‘or havo harakatlanishi sohasida yillar davomida qidirilgan, ammo e’tibordan chetda qolgan, deb yozmoqda «Oksijen» nashri.
Jiroplanlarda ko‘tarilish kuchi yuqoridagi erkin aylanuvchi rotor orqali ta’minlanadi, oldinga harakat esa orqadagi propeller hisobiga amalga oshadi. Vertoletlardan farqli ravishda, rotor motor bilan aylantirilmaydi, bu esa konstruksiyani ancha sodda qiladi. 1960-yillarda ishlab chiqilgan «Avian 2/180» modeli hatto AQSH aviatsiya regulyatoridan parvozga ruxsat olgan, ammo kompaniya bankrotligi sabab seriyali ishlab chiqarishga o‘tmagan.
«Pegasus» konsepsiyasi
«ARC AeroSystems» ishlab chiqayotgan «Pegasus» jiroplani aynan shu tarixiy modelning modernizatsiya qilingan ko‘rinishi hisoblanadi. U tik parvoz qilib, mavjud vertolyot maydonlaridan foydalanishi mumkin. Apparatda o‘z-o‘zini quvvatlaydigan gibrid-elektr dvigateli mavjud bo‘lib, u orqadagi propellerni harakatga keltiradi.
Kompaniyaga ko‘ra, asosiy ustunliklardan biri — rotorda reduktor yo‘qligi. Bu xizmat ko‘rsatish va ekspluatatsiya xarajatlarini keskin pasaytiradi. «Pegasus» bir pilot va ikki yo‘lovchini tashiy oladi, maksimal tezligi soatiga 160 kilometr. Bu ko‘rsatkich ko‘plab vertolyotlardan past, ammo tezkor tibbiy yordam kabi sohalarda samarali bo‘lishi mumkin.
Iqtisodiy samara va bozor
Kompaniya hisob-kitoblariga ko‘ra, «Pegasus»ning soatlik ekspluatatsiya xarajati taxminan 300 dollar, xarid narxi esa 750 ming funt sterling atrofida bo‘ladi. Solishtirish uchun, Buyuk Britaniyada havo orqali tez yordam xizmati bir reysi o‘rtacha 4 ming funtdan ortiq turadi.
Mutaxassislar jiroplanlar mexanik jihatdan ancha sodda ekanini, dvigatel ishdan chiqqan holatda ham rotor erkin aylanib, nazoratli qo‘nish imkoni saqlanishini ta’kidlaydi. Shu bilan birga, miqyos kengayishi, ko‘proq yo‘lovchi tashish va pilot tayyorlash masalalari asosiy chaqiriq sifatida qolmoqda.
Kompaniya hozirgacha 12 mln funt sarmoya jalb qilgan. Loyihani to‘liq bozorga chiqarish uchun yana 25 mln funt talab etiladi. Rejaga ko‘ra, «Pegasus» 2026 yildan keyin uch yil ichida tijoriy xizmatga chiqishi mumkin.
