O‘zbekiston sog‘liqni saqlash tizimi: statistika va xalqaro reytinglar nimalarni ko‘rsatadi?

O‘zbekiston xalqaro sog‘liqni saqlash reytinglarida qanday o‘rinda?

«Numbeo» xalqaro onlayn platformasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2026-yilning iyun oyida O‘zbekiston sog‘liqni saqlash indeksi bo‘yicha dunyoda 49-o‘rinni egallagan. Mamlakatning ko‘rsatkichi 100 balldan 64,4 ballni tashkil etgan. Bu indeks odamlarning tibbiy xizmatlar haqidagi fikrlari asosida shakllantiriladi. Unda tibbiy xizmatlardan foydalanish imkoniyati, shifoxonalarning holati va boshqa omillar hisobga olinadi.

Taqqoslash uchun:

O‘zbekiston — 49-o‘rin, 64,4 ball. Rossiya — 60-o‘rin, Qozog‘iston — 61-o‘rin, Tayvan — 87,1 ball, Janubiy Koreya — 83 ball, Yaponiya — 79,9 ball.

Reytingning yuqori o‘rinlarida Niderlandiya, Avstriya, Finlyandiya kabi davlatlar ham bor. Ularning ko‘rsatkichlari 77 balldan yuqori.

Ammo bu reytingni to‘g‘ri tushunish muhim. U davlatdagi tibbiyot mutlaqo yaxshi yoki yomon ekanini aniq belgilab bermaydi. Asosan, odamlarning o‘z mamlakatidagi tibbiy xizmatlardan qanchalik mamnun ekanini ko‘rsatadi.

Masalan, AQSH sog‘liqni saqlashga aholi jon boshiga yiliga taxminan 13,5 ming dollar sarflaydi. Shunga qaramay, ushbu reytingda 101 ta davlat orasida 41-o‘rinni egallagan. Buning sabablari bor: tibbiy xizmatlar qimmatligi, sug‘urtasi bo‘lmagan odamlarning davolanishda qiynalishi va yirik shaharlardagi shifoxonalarda navbatlarning ko‘pligi.

Tayvanda esa sog‘liqni saqlash uchun aholi jon boshiga taxminan 2,4 ming dollar sarflansa-da, odamlarning tibbiy xizmatlardan mamnunligi yuqori. Demak, tibbiyotga ko‘p pul sarflashning o‘zi aholining tibbiy xizmatlardan mamnun bo‘lishini kafolatlamaydi.

O‘zbekistonliklarning 82 foizi tibbiyot tizimidan mamnun

«STADA» xalqaro farmatsevtika kompaniyasi 2026-yilda 20 ta mamlakat fuqarolari o‘rtasida so‘rovnoma o‘tkazgan. O‘zbekiston ham ushbu tadqiqotda qatnashgan. «STADA Health Report — 2026» hisobotiga ko‘ra, O‘zbekistondagi respondentlarning 82 foizi mamlakat sog‘liqni saqlash tizimidan mamnunligini bildirgan. Ya’ni ular tibbiy xizmatlardan foydalanish holatini ijobiy baholagan.

Taqqoslash uchun, O‘zbekiston — 82 foiz, tadqiqotda qatnashgan 20 ta mamlakat bo‘yicha o‘rtacha ko‘rsatkich — 56 foiz, Qozog‘iston — 43 foiz.

Bu natijaga ko‘ra, O‘zbekiston aholining tibbiyot tizimidan mamnunligi bo‘yicha eng yuqori ko‘rsatkichlarga ega uchta davlat qatoriga kirgan. Biroq odamlarning tibbiyot tizimidan mamnunligi barcha muammolar hal bo‘lganini anglatmaydi. Shu so‘rovnomaning boshqa natijalari ham bunga misol bo‘la oladi.

O‘zbekistonda odamlar ko‘proq o‘zini o‘zi davolashga moyil

Tadqiqot natijalariga ko‘ra, o‘zbekistonlik respondentlarning 92 foizi kasal bo‘lib qolsa, mustaqil ravishda davolanishga tayyor ekanini bildirgan. Bundan tashqari, so‘rovnomada qatnashganlarning 22 foizi o‘zini o‘zi davolash jarayonida salbiy oqibatlarga duch kelganini aytgan. Bu nimani anglatadi?

Masalan, odam kasal bo‘lib qolsa, shifokorga bormasdan internetdan dori haqida ma’lumot qidirishi yoki tanishlarining maslahatiga amal qilishi mumkin. Ammo kasallikning sababini bilmasdan dori ichish sog‘liq uchun zararli bo‘lishi mumkin.

Shu bilan birga, respondentlarning 55 foizi sog‘liq bilan bog‘liq masalalarda sun’iy intellektdan foydalanishini bildirgan. Jumladan, 15 foizi shifokor qo‘ygan tashxisni internet orqali yaxshiroq tushunishga harakat qiladi. 21 foizi esa shifokor qabulidan keyin kasallik haqida qo‘shimcha ma’lumot izlaydi.

Sun’iy intellektdan foydalanishning o‘zi yomon emas. U ma’lumot olish va ayrim tushunarsiz atamalarni anglashga yordam berishi mumkin. Ammo sun’iy intellekt shifokorning o‘rnini bosa olmaydi va uning tavsiyalariga asoslanib, mustaqil ravishda davolanish xavfli bo‘lishi mumkin.

Odamlarning shifokordan tashqari boshqa manbalardan ham javob izlashiga turli sabablar bo‘lishi mumkin. Masalan, ular shifokor bilan suhbatda barcha savollariga javob ololmagan bo‘lishi yoki kasalligi haqida ko‘proq bilishni istashi mumkin.

Qishloqlarda tibbiy xizmatlar yetarli emasmi?

So‘rovnoma natijalari O‘zbekiston sog‘liqni saqlash tizimida hal qilinishi kerak bo‘lgan muammolar ham borligini ko‘rsatadi. Respondentlarning fikriga ko‘ra, 59 foiz odam iqtisodiy jihatdan rivojlanishi sustroq hududlar va qishloqlarda tibbiy xizmatlardan foydalanish imkoniyatini yaxshilash kerak, deb hisoblaydi. Taxminan uchdan bir qismi shifokorlar yetishmasligi va birlamchi tibbiy yordam qamrovi yetarli emasligini ta’kidlagan. 48 foizi mavjud tibbiy skrining tekshiruvlarining birortasidan ham o‘tmaganini bildirgan.

Skrining — kasallikni dastlabki bosqichda aniqlash uchun odamlarni maxsus tekshiruvlardan o‘tkazishdir. Masalan, ayrim saraton turlari yoki boshqa kasalliklarni alomatlar paydo bo‘lishidan oldin aniqlashga yordam beradigan tekshiruvlar shular jumlasidandir.

Tadqiqotda 2025-yilda skriningdan o‘tmaganlar ulushi 39 foizni tashkil etgan bo‘lsa, 2026-yilda bu ko‘rsatkich 48 foizga yetgan. Bu esa profilaktik tekshiruvlarda aholining ishtirokini oshirish kerakligini ko‘rsatadi.

O‘zbekistonda shifoxonalar va shifokorlar soni oshmoqda

O‘zbekiston Milliy statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, so‘nggi yillarda sog‘liqni saqlash sohasiga ajratilayotgan mablag‘ va tibbiy infratuzilma hajmi oshgan. Asosiy o‘zgarishlar quyidagicha:

Davlat xarajatlari: 2020–2024-yillarda sog‘liqni saqlashga ajratilgan mablag‘ 72,4 foizga oshib, 33,4 trillion so‘mga yetgan.

Shifoxonalar soni: 2020-yildagi taxminan 1 200 tadan 2025-yilda qariyb 2 000 taga yetgan.

Shifokorlar bilan ta’minlanganlik: 2020-yilda har 10 ming kishiga 27 nafar shifokor to‘g‘ri kelgan bo‘lsa, keyingi ma’lumotlarda bu ko‘rsatkich 29,7 nafarga yetgan.

Shifoxona o‘rinlari: har 10 ming kishiga to‘g‘ri keladigan o‘rinlar soni 46,6 tadan 48,1 taga oshgan.

Bu raqamlar O‘zbekistonda tibbiy infratuzilma rivojlanayotganini ko‘rsatadi. Lekin shifoxonalar va shifokorlar sonining ko‘payishi aholiga ko‘rsatilayotgan xizmatlar sifati ham xuddi shu darajada oshganini anglatmaydi. Buni tushunish uchun O‘zbekiston ko‘rsatkichlarini boshqa davlatlar bilan solishtirish kerak.

O‘zbekiston qo‘shni davlatlardan ortda qolmoqdami?

Mustaqil davlatlar hamdo‘stligi (MDH) Statistika qo‘mitasining «MDH mamlakatlarida sog‘liqni saqlash» to‘plamidagi 2024-yil ma’lumotlariga ko‘ra, O‘zbekistonda aholi jon boshiga to‘g‘ri keladigan shifokorlar va shifoxona o‘rinlari soni ayrim qo‘shni davlatlarga nisbatan kamroq.

Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, O‘zbekistonda har 10 ming kishiga to‘g‘ri keladigan shifokorlar soni Rossiya va Belarusga qaraganda ancha kam. Shifoxona o‘rinlari bo‘yicha ham farq mavjud. Bu nimani anglatadi?

Aholi soniga nisbatan shifokorlar kam bo‘lsa, ayrim hududlarda shifokorga yozilish qiyinlashishi, navbatlar ko‘payishi yoki bir shifokorning zimmasiga ko‘proq bemor tushishi mumkin. Shifoxona o‘rinlarining kamligi esa bemorlarni yotqizib davolash imkoniyatlariga ta’sir qilishi mumkin. Shuning uchun faqat yangi shifoxonalar qurish emas, balki malakali shifokorlar sonini ko‘paytirish va tibbiy xizmatlarni hududlar bo‘yicha tengroq taqsimlash ham muhim.

O‘zbekistonda ayrim kasalliklar ko‘proq qayd etilmoqda

MDH statistika to‘plamidagi ma’lumotlarga ko‘ra, 2024-yilda O‘zbekistonda ayrim kasalliklar bo‘yicha birinchi marta aniqlangan holatlar boshqa MDH davlatlariga nisbatan yuqori bo‘lgan.

Birlamchi kasallanish — ma’lum bir davrda kasallik birinchi marta aniqlangan holatlar soni. Bu ko‘rsatkich avvaldan kasal bo‘lgan barcha odamlarning umumiy sonini anglatmaydi. Misol tariqasida quyidagi kasalliklarni ko‘rib chiqamiz:

Endokrin tizim kasalliklari

Endokrin tizim organizmdagi gormonlar ishlab chiqarilishi va faoliyatini boshqaradi. Ushbu tizim bilan bog‘liq kasalliklarga, masalan, qandli diabet va qalqonsimon bez kasalliklari kiradi. 2024-yilda O‘zbekistonda har 100 ming kishiga 2,9 mingta birlamchi endokrin kasallik holati to‘g‘ri kelgani qayd etilgan. Maqolada keltirilishicha, bu ko‘rsatkich Qozog‘iston va Rossiyadagidan taxminan ikki baravar yuqori.

Ovqat hazm qilish tizimi kasalliklari

O‘zbekistonda ovqat hazm qilish tizimi kasalliklari bo‘yicha har 100 ming kishiga 10,9 mingta birlamchi holat qayd etilgan. Boshqa MDH davlatlarida esa bu ko‘rsatkich 2,1 mingdan 3,9 mingtagacha bo‘lgan. Bu juda katta farq. Ammo bunday raqamlarni tahlil qilishda faqat kasalliklar soniga qarab xulosa chiqarish to‘g‘ri emas. Kasalliklarni aniqlash darajasi, odamlarning shifokorga murojaat qilishi va statistikani yuritish usullari ham natijalarga ta’sir qilishi mumkin.

Maqolada O‘zbekistonda yuqumli va parazitar kasalliklar, shuningdek, yurak-qon tomir tizimi kasalliklari bo‘yicha ham ayrim yuqori ko‘rsatkichlar qayd etilgani aytiladi.

Gipertoniya va saraton bo‘yicha vaziyat qanday?

Gipertoniya

Gipertoniya — qon bosimining doimiy ravishda yuqori bo‘lishi. U yurak xuruji va insult kabi jiddiy kasalliklar xavfini oshirishi mumkin. 2024-yilda O‘zbekistonda har 100 ming kishiga 1,3 mingta yangi gipertoniya holati to‘g‘ri kelgan. Maqolada taqqoslangan beshta MDH davlati orasida O‘zbekiston ushbu ko‘rsatkich bo‘yicha Rossiyadan keyin ikkinchi o‘rinda qayd etilgan. Bu holat qon bosimini muntazam tekshirish, kasallikni erta aniqlash va uning oldini olish muhimligini ko‘rsatadi.

Saraton kasalliklari

2024-yilda O‘zbekistonda har 100 ming kishiga 75,9 ta yangi saraton holati qayd etilgan. Rossiyada esa bu ko‘rsatkich 478,1 tani tashkil etgan. Bir qarashda, O‘zbekistondagi raqam ancha yaxshi ko‘rinadi. Ammo bu yerda muhim jihat bor: saraton kasalliklarining kam qayd etilishi ularning aslida ham kam ekanini anglatmasligi mumkin.

Masalan, odamlar tekshiruvdan kam o‘tsa yoki kasallik kech aniqlansa, yangi tashxislar statistikada kamroq ko‘rinishi mumkin. Shuning uchun saraton bilan bog‘liq vaziyatni to‘liq tushunish uchun quyidagi ma’lumotlar ham zarur:

Saraton kasalliklarining qancha qismi erta bosqichda aniqlanadi? Tashxis qo‘yilgandan keyin bemorlarning qancha qismi besh yil yoki undan ko‘proq yashaydi? Saraton tufayli vafot etayotganlar soni qancha? Aholi saraton kasalliklari bo‘yicha tekshiruvlardan qanchalik muntazam o‘tadi?

Maqolada qayd etilishicha, O‘zbekiston bo‘yicha bu kabi batafsil ma’lumotlar ochiq manbalarda yetarli darajada e’lon qilinmaydi.