«Z avlod» ko‘chaga chiqmoqda: noroziliklar ortida nima bor?

Yevropa va dunyoning boshqa mintaqalarida yoshlar ishtirokidagi namoyishlar kun sayin kuchaymoqda. Ularning talablari mamlakatga qarab farq qiladi: bir joyda ta’lim tizimidagi muammolar, boshqasida saylov jarayonlarining shaffofligi, yana birida esa uy-joy narxlari norozilikka sabab bo‘lmoqda.

«Al Jazeera» nashri e’lon qilgan maqolada Bristol universitetining xalqaro davlat siyosati va ijtimoiy siyosat bo‘yicha katta o‘qituvchisi Oskar Berglund bu namoyishlarni bevosita iqtisodiy tengsizlik, davlat xizmatlarining sifati va yoshlarning kelajakka bo‘lgan ishonchi bilan bog‘laydi.

Fransiyadan Hindistongacha: norozilik sabablari

Fransiyada ta’lim tizimidagi islohotlarga talablar keskin kuchaydi. Mamlakatdagi maktab o‘quvchilari va ularni qo‘llab-quvvatlayotgan ijtimoiy guruhlar binolarning nochor ahvoli, o‘qituvchilar hamda boshqa xodimlarning yetishmasligi, shuningdek, sinflarning haddan tashqari to‘lib ketganidan norozilik bildirmoqda. Bu namoyishlar 2026 yil sentabr oyida boshlangan va qisqa vaqt ichida butun mamlakat bo‘ylab tarqaldi.

«Associated Press» agentligi xabariga ko‘ra, 17-oktabr kuni Fransiyadagi namoyishlarda Ichki ishlar vazirligining hisob-kitobicha taxminan 550 ming kishi qatnashgan. Tashkilotchilar esa ishtirokchilar sonini 800 minggacha deb baholamoqda.

«Al Jazeera»ning 7-oktabrdagi reportajida ham o‘quvchilar va o‘qituvchilar ta’lim muassasalariga ko‘proq davlat mablag‘lari ajratishni, ta’lim olish sharoitlarini yaxshilashni hamda kadrlar yetishmovchiligi muammosini tezroq hal qilishni talab qilayotgani yoritilgan.

Hindistonda esa saylovchilar ro‘yxatini qaytadan ko‘rib chiqish jiddiy bahslarga sabab bo‘ldi. Yoshlar ishtirokidagi «Cockroach» harakati va muxolifat tarafdorlari saylovchilar ro‘yxatidan juda katta miqdordagi ism-shariflar chiqarib tashlanganiga qarshi keskin norozilik bildirmoqda.

Tekshiruv jarayonlarida 130 milliondan ortiq ism ro‘yxatdan chiqarilgani aytilgan. Bu jarayon 2025 yilda boshlangan. Muxolifat va namoyishchilar bunday o‘zgarishlar ayrim saylovchilarning qonuniy ovoz berish huquqiga jiddiy zarar yetkazishi mumkinligini ta’kidlamoqda.

Hindiston hukumati va Saylov komissiyasi esa ro‘yxatlarni qayta ko‘rib chiqishdan maqsad vafot etgan, ko‘chib ketgan, ikki marta qayd etilgan yoki umuman saylov huquqiga ega bo‘lmagan shaxslarni aniqlash ekanini bildirgan. «Human Rights Watch» tashkiloti esa bu jarayonning shaffofligi va tinch namoyishchilarning ushlab turilishi yuzasidan o‘z xavotirlarini bayon qildi.

Ispaniyada esa uy-joy inqirozi noroziliklarning bosh mavzusiga aylandi. 87 yoshli Marikarmen Abaskalning Madridda 70 yildan ortiq yashab kelgan uyidan chiqarib yuborilishi mamlakat bo‘ylab ommaviy namoyishlarga turtki bergan so‘nggi tomchilardan biri bo‘ldi. U 2026 yil 23-sentabrda uyidan majburan chiqarilgan va 7-oktabr kuni shifoxonada vafot etgan.

«Reuters» xabariga ko‘ra, Abaskal voqeasi ijara haqining keskin oshishi, uy-joy tanqisligi va aholining o‘z uyida yashash huquqini himoya qilish kabi muhim masalalarni kun tartibiga olib chiqqan. Ispaniya parlamentida uy-joy inqirozi bo‘yicha tezkor choralar qabul qilinmagani hamda jamiyatdagi kuchayib borayotgan noroziliklar fonida hukumat muddatidan oldin saylov o‘tkazishga qaror qildi.

Iqtisodiy tengsizlik va davlat xizmatlari

Oskar Berglundning asosiy tahliliy tezisiga ko‘ra, bugungi yoshlar noroziligini faqatgina muayyan bir siyosiy qaror yoki bir martalik voqea bilan izohlab bo‘lmaydi. Uning fikricha, daromad va boylik taqsimotidagi keskin farqlar, ta’lim hamda tibbiyot kabi davlat xizmatlarining sifati, shuningdek, davlatning aholi muammolarini tezkor hal qilish qobiliyati ham juda muhim.

Yevropa komissiyasining iqtisodiy tengsizliklar bo‘yicha tahlilida Yevropa Ittifoqi aholisining beshdan to‘rt qismi o‘z mamlakatidagi tengsizlik darajasini o‘ta yuqori deb hisoblashi qayd etilgan.

Ta’lim, ish va sun’iy intellekt omili

Berglund yoshlarning kelajakka bo‘lgan ishonchiga ta’sir qilayotgan eng asosiy omillardan biri sifatida ta’lim tizimidagi muammolarni ham ko‘rsatadi.

«Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti»ning («OECD») 2025 yilgi «PISA» natijalariga ko‘ra, tashkilotga a’zo 35 ta mamlakat bo‘yicha o‘rtacha ko‘rsatkich 2022 yilga nisbatan matematika fanidan 9 ballga, o‘qish savodxonligi bo‘yicha esa taxminan 14 ballga pasaygan. Tashkilotning 2026 yil 8-sentabrda e’lon qilingan ma’lumotiga ko‘ra, 15 yoshli o‘quvchilarning taxminan har beshinchisi matematika, o‘qish va tabiiy fanlarning uchalasida ham o‘ta past natija ko‘rsatgan.

Mehnat bozorida ham yoshlar duch kelayotgan qator qiyinchiliklar mavjud. Xalqaro mehnat tashkilotining 2026 yilgi hisobotiga ko‘ra, 2025 yilda dunyo bo‘yicha 15–24 yoshdagilar orasidagi ishsizlik darajasi 12,4 foizga yetgan. Bu taxminan 67 million yosh qatlam ishsiz deganidir. Hisobotda, shuningdek, sun’iy intellekt mehnat bozoridagi mavjud imkoniyatlarni keskin o‘zgartirayotgani ham ta’kidlangan.

Xususan, 15–29 yoshdagi ishchilar egallagan ish o‘rinlarining 6,1 foizi aynan sun’iy intellekt bilan bog‘liq o‘zgarishlarga yuqori darajada duch kelishi mumkin bo‘lgan kasblarga to‘g‘ri keladi.

Berglundning fikricha, agar yoshlar ta’lim orqali kerakli ko‘nikmalarni egallasa-yu, lekin mehnat bozorida o‘z o‘rnini topish tobora qiyinlashsa, ularning kelajakka nisbatan ishonchsizligi kuchayib borishi tabiiy.

Uy-joy va iqlim: kelajakka oid xavotirlar

Yoshlar uchun mustaqil hayot boshlashda uy-joy narxi ham o‘ta muhim omil hisoblanadi. «Eurostat»ning 2025 yilgi ma’lumotlariga ko‘ra, Yevropa Ittifoqida 15–29 yoshdagilarning 26,9 foizi bir kishi yoki oila a’zolari uchun xona yetarli bo‘lmagan o‘ta tor uy-joylarda yashashga majbur bo‘lgan. Umumiy aholi orasida esa bu ko‘rsatkich 16,8 foizni tashkil qilgan.

Shuningdek, yoshlarning 9,1 foizi o‘z yashash xarajatlari uchun ixtiyoridagi sof daromadning kamida 40 foizini sarflagan. Umumiy aholi qatlamida bunday ko‘rsatkich 7,7 foizni tashkil etgan. Bu raqamlar shuni ko‘rsatadiki, Yevropa Ittifoqida yoshlarning uy-joy sharoiti bilan bog‘liq qiyinchiliklari umumiy aholiga nisbatan ancha ko‘proq uchramoqda.

Berglund iqlim o‘zgarishini ham kelajak avlod uchun eng jiddiy xavflardan biri deb hisoblaydi. Iqlim o‘zgarishi bo‘yicha hukumatlararo ekspertlar guruhi — «IPCC» ma’lumotlarida ham bu xavfga alohida e’tibor qaratilgan. Mazkur guruhning baholashicha, 2020 yilda tug‘ilgan bolalar asr oxirigacha global isish 1,5 darajada cheklangan taqdirda ham turli ekstremal iqlim hodisalariga nisbatan kattaroq ta’sir ostida qoladi. Isish 3 darajaga yetgan eng yomon ssenariyda esa ular duch keladigan ekstremal hodisalar soni deyarli besh baravar ko‘payib ketishi prognoz qilingan.

Hukumatlar qanday javob bermoqda?

Berglund davlatlarning noroziliklarga asosan kuch ishlatish, hibsga olish yoki namoyishlarni turli yo‘llar bilan cheklash orqali javob berayotganini keskin tanqid qiladi. Uning fikricha, bunday choralar ayrim vaziyatlardagina namoyishlarni susaytirishi mumkin, boshqa hollarda esa, aksincha, namoyishchilarning g‘azabini yanada kuchaytirishi ehtimoldan xoli emas.

Fransiyada maktab o‘quvchilarining namoyishlariga o‘z munosabatini bildirgan Yevropa Kengashining Parlament assambleyasi qo‘mitasi 2026 yil 8-oktabr kuni tomonlarni kuch ishlatishni kamaytirishga, keskinlikni pasaytirishga va konstruktiv muloqotga ustuvorlik berishga chaqirdi.

Hindistonda esa saylovchilar ro‘yxatini qayta ko‘rib chiqish jarayonidagi shaffoflik va faollarning ushlab turilishi bo‘yicha huquq himoyachilari o‘zlarining jiddiy xavotirlarini bildirdi. Hukumat va Saylov komissiyasi esa bu o‘zgarishlarning yagona maqsadi ro‘yxatlarni tozalash va tartibga solish ekanini ta’kidlamoqda. Shu sababli bu yerdagi bahs-munozaraning markazida ham saylov tizimidagi islohotlar, ham fuqarolarning qonuniy ovoz berish huquqiga oid savollar turibdi.