АҚШ ва Япония иенани қутқариш учун валюта интервенциясини амалга оширди

Ўтган ҳафта Қўшма Штатлар ва Япония иенанинг қадрсизланишини тўхтатиш мақсадида мувофиқлаштирилган интервенцияни амалга оширди. Бунга япон миллий валютасининг АҚШ долларига нисбатан сўнгги 40 йил ичидаги энг паст даражага тушиб кетгани сабаб бўлди.

Одатда, давлатларнинг бошқа бир мамлакат валютасини қўллаб-қувватлаш учун молиявий жараёнларга аралашуви кам учрайдиган ҳолат. Бироқ иена дунёда энг кўп савдо қилинадиган учинчи валюта сифатида халқаро молия тизимида муҳим ўрин тутади. Демак, унинг қадрсизланиши нафақат Япониянинг ўзида, балки унинг чегараларидан ташқарида ҳам жиддий оқибатларни келтириб чиқариши мумкин.

Валюта интервенцияси ўзи нима ва АҚШ билан Япония бу жараённи қандай мувофиқлаштирди?

Валюта интервенцияси — бу ҳукумат ёки марказий банкнинг миллий валюта қадрини барқарорлаштириш мақсадида йирик миқдорда хорижий валютани сотиб олиш ёки сотиш амалиётидир.

Мазкур вазиятда, иена 1986 йилдан буён илк бор бир доллар учун 163 иена даражасигача тушиб кетгач, АҚШ ва Япония унинг қадрини кўтариш мақсадида ўзаро ҳаракатларни мувофиқлаштирди.

Интервенция 31 июл куни АҚШ Ғазначилиги еврони иенага алмаштиришни бошлаганидан сўнг старт олди. Айни пайтда Япония расмийлари ҳам бозордан иена сотиб олишга киришган. Бу аралашувдан сўнгги кунларда иенанинг қадри яна оша бошлади ва чоршанба кунига келиб бир доллар 157 иенага тенглашди.

АҚШ сўнгги бор Япония билан ҳамкорликда 2011 йилда валюта интервенциясини амалга оширган эди. Ўшанда Тохоку ҳудудидаги зилзила ва цунами оқибатида иенанинг кескин қимматлашиб кетиши кузатилган.

Шунингдек, Вашингтон 1998 йилги Осиё молиявий инқирози даврида ҳам япон валютасини қўллаб-қувватлаш мақсадида молия бозорига аралашган эди.

Иена нега бунчалик қадрсизланди?

Иенанинг қадрсизланиши фақатгина узоқ йиллик иқтисодий муаммолар билан боғлиқ эмас. Бунга АҚШ ва Исроилнинг Эронга қарши ҳаракатлари ортидан юзага келган янги босимлар ҳам қўшилди.

Япония 1990 йилларнинг бошларидан бери иқтисодий «стагнация» ҳолати билан курашиб келмоқда. Япония Марказий банки ўнлаб йиллар давомида иқтисодий ўсишни рағбатлантириш учун ўта паст ва ҳатто манфий фоиз ставкаларини қўллашга уринди. Мазкур сиёсат эса табиий равишда иенага пасайтирувчи босим ўтказиб келди.

Япониянинг кучсиз валютаси рекорд миқдордаги сайёҳларни жалб қилиш ва экспортни арзон ушлаб туришга ёрдам берган бўлса-да, импорт қилинадиган товарлар нархини кескин ошириш орқали оддий уй хўжаликларига оғир молиявий юк бўлиб тушди.

Токио 2022 йилдан буён иенани ҳимоя қилиш учун ўнлаб миллиард доллар сарфлади. Аммо Япониянинг кетма-кет раҳбарлари, жумладан, амалдаги бош вазир Санаэ Такаичининг иқтисодий сиёсати мазкур ҳимоя ҳаракатларининг самарасини қисман йўққа чиқарди.

Нега АҚШ иенанинг кучлироқ бўлишини хоҳлайди?

Токиодаги «State Street Investment Management» компанияси вакили Масахико Лоонинг фикрича, Япония АҚШнинг яқин иттифоқчиси бўлса-да, Вашингтон бу жараёнга фақатгина Токионинг манфаати учун эмас, балки ўз манфаатларини кўзлаб ҳам аралашган.

«Вашингтон Ғазначилик бозорларига, глобал молиявий шароитларга ва умумий молиявий барқарорликка салбий таъсир кўрсатиши мумкин бўлган бетартиб қулашнинг олдини олишга ҳаракат қилмоқда», — дейди Лоо «Al Jazeera» нашрига.

«Иенанинг назоратсиз қулаши фақатгина Япониянинг муаммоси эмас. Қайсидир босқичда бу глобал ликвидлик ва молиявий барқарорлик масаласига айланади, шунинг учун ҳам Вашингтон аралашишга қарор қилди», — дея қўшимча қилади эксперт.

Иена АҚШ доллари ва евродан кейин дунёда энг кўп савдо қилинадиган валюта ҳисобланади. Бу эса унинг қадридаги кескин тебранишлар бутун глобал молия тизими бўйлаб занжирли реакцияни келтириб чиқариши мумкинлигини англатади.

Вашингтонни энг кўп хавотирга солаётган омиллардан бири — Япониянинг ўзига тегишли бўлган ва май ойида 1,114 триллион долларга баҳоланган АҚШ Ғазначилик қимматли қоғозларини сотиб юбориш эҳтимолидир.

Агар иена пасайишда давом этса, Токио миллий валютани ҳимоя қилиш мақсадида нақд пул топиш учун катта миқдордаги АҚШ Ғазначилик қоғозларини сотишга мажбур бўлади. Бу эса АҚШдаги фоиз ставкаларининг ошишига босим ўтказади ва 39 триллион доллардан ошиб кетган мамлакатнинг тез ўсиб бораётган давлат қарзига хизмат кўрсатиш харажатларини янада ошириб юборади.

«АҚШ учун интервенциянинг молиявий харажатлари паст ва президент Доналд Трамп кучсизроқ АҚШ долларини афзал кўришини ҳисобга олсак, ички сиёсий харажатлар минималдир», — деди «Oxford Economics»нинг Япония иқтисодиёти бўйича раҳбари Шигето Нагаи.

«Мувофиқлаштирилган интервенция тежамкор усулдир, чунки у АҚШга Осиёдаги қимматли ва содиқ иттифоқчиси бўлган Японияга катта ёрдам кўрсатиш ҳамда АҚШнинг фоиз ставкаларидан маълум босимни олиб ташлаш имконини беради», — дея хулоса қилди Шигето Нагаи.