Исроил Қуддуснинг диний қиёфасини ўзгартиришга уринмоқда

12 апрел куни фаластинлик насронийлар Қуддусдаги Муқаддас қабр черковига боришга уринаётган пайтда, Исроил хавфсизлик кучлари уларга ҳужум қилиб, ҳибсга олишни бошлади. Кейинги куни, православларнинг Пасха байрамида эса Исроил Миллий хавфсизлик вазири Итамар Бен-Гвир ва унинг тарафдорлари Ал-Ақсо масжиди мажмуасига бостириб кириб, у ерда бошқа дин вакилларининг маросимлар ўтказиши қатъиян тақиқланганига қарамай, ибодатларни амалга оширди.

Мазкур воқеалар АҚШ ва Исроилнинг Эронга қарши уруши пайтида Исроил томонидан «хавфсизлик» важи билан Ал-Ақсо масжиди ҳамда Муқаддас қабр черковининг мисли кўрилмаган тарзда 40 кунга ёпиб қўйилиши ортидан юз берди. Оқибатда Ал-Ақсо масжидида жума ва Ҳайит намозлари адо этилмай қолди.

Бугунги кунга келиб, Исроил шунчаки вақти-вақти билан «статус-кво»ни бузиш билангина чекланиб қолмай, балки янги тартиб-қоидаларни фаол равишда жорий этишга уринмоқда. Ушбу янги қоидаларга кўра, мусулмон ва насронийларнинг ибодатлари Исроилнинг тўлиқ назорати остида бўлиши керак. Исроил расмийлари нима деб даъво қилишидан қатъи назар, Қуддус устидан Исроил назорати «тенглик»ни кафолатламайди. Аксинча, бу Фаластин халқига ҳамда уларнинг мусулмон ва насроний меросига нисбатан чуқур ҳурматсизликни нормаллаштиришга хизмат қилади.

Аслини олганда, Исроил ишғол режими фаластинлик насроний ва мусулмонларга ушбу шаҳарда теран тарихий илдизларга ва ўз тақдирини ўзи белгилаш ҳуқуқига эга бўлган туб халқ сифатида эмас, балки шунчаки «истиқомат қилувчилар» сифатида муносабатда бўлади. Уларнинг бу ердаги мавжудлиги Қуддусни фақат яҳудийларга тегишли шаҳарга айлантиришни мақсад қилган сионистик мафкурага мутлақо зиддир.

 «Статус-кво» нима?

XVI асрдан бери Қуддусдаги диний ҳаёт асосан Усмонийлар даврида шаклланган ва тарихий ҳуқуқлар ҳамда келишувлар мажмуини ифодаловчи «Статус-кво» тамойили асосида тартибга солиб келинган. Кейинчалик, ушбу тизим Россия ва Усмонийлар империяси ўртасидаги Қрим урушига якун ясаган Париж шартномаси (1856) ҳамда Усмонийларнинг Болқондаги ҳудудий йўқотишларини расмийлаштирган Берлин шартномаси (1878) орқали халқаро миқёсда эътироф этилган.

«Статус-кво» 1917 йилда Балфур декларацияси эълон қилинган вақтда ҳам амалда эди ва Британия мандати даврида ҳам унга тўлиқ риоя қилинди.

Муқаддас қадамжолар масаласи нақадар нозик экани БМТ Фаластинни бўлиш учун овоз берганида яққол намоён бўлди. Ўшанда Қуддус ва Байтлаҳм «Статус-кво»ни ҳимоя қилиш мақсадида алоҳида мақомга эга ҳудуд сифатида белгиланган эди. Бу келишув черков мулкларини солиқдан озод қилиш каби бир қатор имтиёзларни ҳам ўз ичига олган.

1948 йилги «Накба» (Фалокат) пайтида сионистик гуруҳлар Қуддуснинг ғарбий қисмида этник тозалаш амалга оширди, бу айниқса фаластинлик насронийларга қаттиқ таъсир қилди. Исроилнинг БМТга қабул қилиниши унинг БМТ Бош Ассамблеясининг 181-резолюциясига, жумладан, мавжуд ибодат қилиш ҳуқуқларини ҳурмат қилиш мажбуриятига боғлаб қўйилган эди. Ушбу мажбурият Исроил ва Франция ўртасидаги Шовел-Фишер келишувида ҳам ўз аксини топган. Унга кўра, Исроил Франция ҳимояси остидаги насронийлик қадамжолари учун «Статус-кво» имтиёзларини сақлаб қолишга ваъда берган, эвазига эса Франция унинг давлатчилигини тан олган.

Мувозанатнинг бузилиши

«Статус-кво» ноаниқ тушунча эмас; у бир томонлама ўзгартириб бўлмайдиган, мустаҳкам ўрнатилган тизимдир. Бошқача айтганда, Исроил ишғоли унга ё риоя қилади, ёки уни бузади. Шуниси аёнки, Исроилнинг Қуддусни ноқонуний аннексия қилишини нормаллаштириш (масалан, АҚШнинг Қуддусни Исроил пойтахти деб тан олиши каби ташаббуслар орқали) шаҳар ва муқаддас қадамжолар устидан яҳудий-сионистик ҳукмронликни ўрнатишга қаратилган.

1967 йилдан бери Исроил «Статус-кво»га содиқлигини камдан-кам ҳолларда тасдиқлаган. Чунки буни тан олиш — шаҳарнинг қадимий фаластинлик насроний ва мусулмон қиёфасини ҳамда Франция, Италия, Испания, Белгия, Греция ва Иордания каби давлатларнинг уни сақлаб қолишдаги тарихий ролини тан олиш билан баробардир. Бунинг ўрнига Исроил «муқаддас қадамжоларга эркин кириш» тушунчасини илгари суради. Бу концепция нафақат тизимли равишда бузилмоқда, балки «Статус-кво» талабларига ҳам мутлақо зиддир.

Масалан, «Статус-кво»га кўра, Ал-Ақсо масжиди мажмуаси Ислом вақфи томонидан бошқарилади ва у ерга ким, қачон киришини айнан Вақф белгилайди. Бироқ, Исроилнинг «эркин кириш» сиёсати амалда минглаб қуролланган яҳудий кўчманчиларнинг мажмуага бостириб киришига, у ерда яҳудийча ибодатларни амалга оширишига ва мазкур ҳудудни яҳудийларнинг ибодат жойи сифатида даъво қилишига замин яратмоқда.

Ибодат эркинлиги йўқ

Исроил Муқаддас заминда ибодат эркинлигининг кафили бўла олмаслигини аллақачон исботлаб бўлди. Бунинг асосий сабаби — унинг юритаётган сиёсатида Фаластин халқининг ҳуқуқларига нисбатан ҳеч қандай ҳурмат мавжуд эмас. Гап халқаро инсон ҳуқуқлари ташкилотлари ва БМТ тергов комиссияси томонидан геноцид деб тан олинган ҳаракатларни Ғазода амалга оширган мамлакат ҳақида бормоқда.

Бу — Халқаро суд томонидан халқаро ҳуқуққа зид деб топилганига қарамай, Фаластин ерларини ишғол қилиш ва аннексия қилишда давом этаётган ўша мамлакат. Бу — ўз фуқароси бўлган фаластинликларга ва ишғол остидаги аҳолига нисбатан апартеид даражасидаги камситувчи қонунларни қўллайдиган, тинч аҳолига ҳужум қилаётган яҳудий кўчманчиларни ҳимоя қиладиган ўша мамлакат.

Ҳатто Исроилнинг Қуддусни ишғол остидаги бошқа Фаластин ҳудудларидан ажратиб қўйиш сиёсати ҳам унинг аслида ибодат эркинлигини таъминлашни истамаслигидан далолат беради. Ушбу режим остида Иордан дарёсининг ғарбий қирғоғи ёки Ғазо сектори шахсий гувоҳномасига эга бўлган фаластинликлар Исроил томонидан жуда кам ҳолларда бериладиган махсус рухсатномасиз шаҳарга кира олмайди.

Бу чекловлар нафақат оддий зиёратчилар ва оилаларга, балки диний арбобларга ҳам таъсир қилмоқда. 2011 йилда Қуддуснинг англикан епископи Суҳайл Даванийга босим ўтказиш мақсадида унинг яшаш рухсатномаси бекор қилинган эди. Жорий йилда эса Исроил кучлари Ал-Ақсо масжиди имоми шайх Муҳаммад ал-Аббосийни ҳибсга олиб, унга бир ҳафта давомида мажмуага киришни тақиқлаб қўйди.

Фаластинлик мусулмонлар ва насронийлар учун ибодат қилиш энди шунчаки диний амал эмас, балки қаршилик кўрсатиш рамзига айланди. Бутун дунё уларнинг фожиасига кўз юмаётган бўлса-да, улар тинч ва қатъият билан Исроилнинг «Статус-кво»ни емиришга бўлган уринишларига тўсқинлик қилиб келмоқда.

Халқаро майдондаги сукут ва босим кучи

Ўзини диний эркинликлар ҳимоячиси деб эълон қилган Трамп маъмурияти Исроилга аслида яҳудий кўчманчилар мафкурасини қўллаб-қувватлайдиган насроний-сионист элчи Майк Хакабини тайинлади. Айни пайтда Исроилнинг асосий савдо ҳамкори бўлган Европа Иттифоқи (Еврокомиссия раҳбари Урсула фон дер Ляйен ва ташқи сиёсат раҳбари Кая Каллас бошчилигида) Исроилни жавобгарликка тортиш бўйича жиддий чоралар кўришдан ўзини олиб қочмоқда. Шу билан бирга, «Иброҳим келишувлари» ҳам сиёсий жиҳатдан самарасиз бўлиб чиқди — улар араб аудиториясига ваъда қилинган асосий мақсадга, яъни Исроилнинг Фаластин ерларини аннексия қилишини тўхтатишга хизмат қила олмади.

Исроил токи ўз «ҳамкорлари» томонидан реал босим кўрсатилмас экан, уларнинг позициясини ҳисобга олмайди. Халқаро ҳамжамиятнинг кескин норозилигидан сўнг Исроилнинг лотин патриархини Муқаддас қабр черковига киритиш борасидаги тақиқини бекор қилгани шуни кўрсатадики, бу Исроил расмийлари айтганидек «тушунмовчилик» эмас, балки халқаро босим аниқ натижалар бериши мумкинлигининг исботидир. 

Давлатлар халқаро ҳуқуқнинг тизимли равишда бузилишига йўл қўйиб бериб, айни пайтда «Статус-кво»ни қўллаб-қувватлаётганларини даъво қила олмайди. «Статус-кво»нинг ўзи халқаро ҳуқуқнинг ажралмас қисми бўлиб, у Қуддусдаги ҳаётнинг барча жабҳалари Исроилнинг тўлиқ назоратига ўтиб кетишига тўсқинлик қилаётган сўнгги ҳимоя воситаларидан биридир.