Жаҳон нефт бозорида ортиқча таклиф даври бошланмоқда

Жаҳон нефт бозорида бурилиш юз бермоқда. Ойлаб таъминот тақчиллиги хавфи остида яшаган бозор энди ортиқча таклиф даврига қадам қўйиши мумкин. Халқаро энергетика агентлиги (ХЭА) ўзининг сўнгги ҳисоботида йилнинг тўртинчи чорагида глобал нефт таклифи талабни ортда қолдиришини башорат қилди.

Агентлик ҳисоб-китобларига кўра, 2026 йил октябр–декабр ойларида жаҳон бўйича нефт таклифи кунига ўртача 105 миллион баррелни ташкил этади ва бу прогноз қилинган талабдан 1,7 миллион баррелга кўп демакдир. Ваҳоланки, ХЭА аввалги ҳисоботида айнан шу давр учун тақчилликни башорат қилган эди.

Бу кескин ўзгаришнинг учта асосий сабаби бор: Яқин Шарқдан нефт экспортининг қайта тикланиши, айрим ишлаб чиқарувчиларнинг етказиб бериш ҳажмини ошириши ҳамда юқори нархлар фонида истеъмолнинг қисқариши.

Таъминот қандай тикланди?

Вазиятни тушуниш учун 2026 йилнинг биринчи ярмига қайтиш керак. Феврал ойи охирида Эрон билан боғлиқ ҳарбий можаронинг бошланиши Яқин Шарқдан нефт етказиб бериш занжирига жиддий зарба берди. Айниқса, нефт экспортининг асосий «қон томири» бўлган Ҳўрмуз бўғозидаги хавфсизлик муаммоси танкерлар ҳаракатини кескин чеклаб қўйди.

Натижада бозорда таклиф қисқарди, айрим ишлаб чиқарувчилар қазиб олишни камайтиришга мажбур бўлди ва тақчиллик хавфи нархларни кўтарди. ХЭА маълумотларига кўра, май ойида Яқин Шарқда нефт қазиб олишнинг тўхтаб қолган ҳажми кунига 10,9 миллион баррелга етган эди. Бироқ, октябр ойига келиб бу кўрсаткич 2,5 миллион баррелгача тушди. Бу минтақада ишлаб чиқариш ва логистика аста-секин ўнгланаётганини англатади.

Шу билан бирга, Форс кўрфази мамлакатлари экспортни тиклаш учун муқобил, аммо хавфлироқ усулларни ҳам қўлламоқда. Масалан, айрим танкерлар Ҳўрмуз бўғозидан ўтаётганда кузатув сигналларини ўчириб қўймоқда, бу эса уларнинг жойлашувини кузатишни қийинлаштиради.

Ишлаб чиқариш икки ой ичида кескин ошди

Бозорда таклифнинг тикланиши фақат Яқин Шарқ билан чекланмайди. Бошқа йирик давлатлар ҳам бозорга кўпроқ нефт чиқармоқда. ХЭА ҳисоб-китобига кўра, сентябрда глобал таклиф кунига 3 миллион баррелга, октябрда эса яна 2,3 миллион баррелга кўпайиб, кунига 105,4 миллион баррелга етган.

Бу жараёнда ОПЕК+ мамлакатларининг роли катта. Октябр ойида ташкилот ва унинг ҳамкорлари кунига 41,23 миллион баррел (сентябрга нисбатан +2,04 млн баррел) нефт қазиб олди. Бу урушгача бўлган феврал даражасининг 97 фоизига тенг.

Қолаверса, АҚШ, Канада, Бразилия, Аргентина ва Гаяна бозорга қўшимча таклиф бермоқда. ХЭА ушбу беш давлатда жорий йилда ишлаб чиқариш биргаликда кунига 1,6 миллион баррелга ошишини, 2027 йилда ҳам бу суръат сақланиб қолишини прогноз қилмоқда.

2027 йилда таклиф янада ошиб кетиши мумкин

ХЭАнинг башоратига кўра, гарчи 2026 йил якунида йиллик ҳисобда таклиф 4,8 миллион баррелга қисқарса-да, 2027 йилда вазият бутунлай ўзгаради. Яқин Шарқ ва Америка қитъасидаги ўсиш ҳисобига келаси йили ишлаб чиқариш кунига 6,6 миллион баррелга кўпайиб, ўртача 108,1 миллион баррелга етиши мумкин.

Агентлик 2027 йилда бозорда кунига қарийб 3,8 миллион барреллик ортиқча таклиф юзага келишини тахмин қилмоқда. Талабдан ортган бу нефт захираларни тўлдириши ёки нархларга катта босим ўтказиши мумкин. Аммо, бу башорат Яқин Шарқда хавфсизликнинг тўлиқ таъминланиши ва экспортнинг узлуксизлигига бевосита боғлиқ бўлади.

Нархлар тушмоқда, лекин хавфлар сақланиб қолган

Октябр ойи бошида бир баррели 136 долларгача кўтарилган «North Sea Dated» нефти ҳисобот эълон қилинган вақтда 93 долларгача (32 фоизга) пасайди. «Reuters» хабарига кўра, 13 ноябр ҳолатига «Brent» маркаси 95,84 доллар, АҚШнинг «WTI» нефти эса 88,56 доллардан сотилмоқда. Нархлар кетма-кет икки ҳафтадан буён пасайиш динамикасини кўрсатмоқда.

Таҳлилчи Фил Флинннинг фикрича, бозордаги хавотир тақчиллик қўрқувидан ортиқча таклиф хавфига кўчган. Аммо нархларнинг тушиши геосиёсий хавфлар барҳам топганини билдирмайди. Ҳўрмуз бўғозидаги беқарорлик, Эрон можароси ва Саудиядаги инфратузилмага қилинган ҳужумлар бозордаги ноаниқликни ушлаб турибди.

Нефт захиралари тикланяптими?

Ортиқча таклифга қарамай, жаҳон нефт захиралари ҳали тўлиқ тиклангани йўқ. Октябр ойида глобал захиралар 52 миллион баррелга кўпайиб, июндан буён илк ўсишни қайд этди. Бироқ бу ўсиш асосан океанларда сузиб юрган танкерлардаги нефт ҳисобига бўлди (денгиз захиралари бир ойда 86 миллион баррелга кўпайди).

Аксинча, қуруқликдаги захиралар камайишда давом этмоқда ва ХЭА баҳосига кўра, 2016 йилдан буён энг паст даражада қолмоқда. Уруш бошланганидан бери глобал захиралар жами 462 миллион баррелга камайган.

Нефт кўпайса ҳам, дизел танқислиги давом этиши мумкин

Россия энергетика инфратузилмасига қилинган ҳужумлар ҳамда Яқин Шарқдан экспортдаги узилишлар бутун дунёда дизел тақчиллигини келтириб чиқарди. Қолаверса, глобал нефтни қайта ишлаш ҳажми октябр ойида кунига 1,3 миллион баррелга тушиб кетиб (81,3 млн), мавсумий антирекордни қайд этди.

Европада дизел нархи октябр бошидан бери 11 фоизга пасайган бўлса-да, ҳали ҳам баррелига 180 доллар атрофида (урушгача бўлган даврдан 77 фоизга қиммат) сақланмоқда.

Тақчилликни юмшатиш учун ХЭАга аъзо давлатлар 2027 йил февралга қадар бозорга 420 миллион баррел миқдоридаги ўз стратегик захираларини чиқаришни режалаштирмоқда.

Барча прогнозлар бир хил эмас

ХЭА истеъмол пасайишини кутаётган бир вақтда, бошқа йирик ташкилотлар бунга қўшилмайди.

Масалан, Нефт экспорт қилувчи мамлакатлар ташкилоти (ОПЕК) 2026 йил ноябр ойидаги ҳисоботида жаҳон нефт талабини ХЭАдан анча оптимистик баҳолаган. ОПЕК маълумотларига кўра, 2026 йилда глобал нефть талаби кунига 0,2 млн баррелга, 2027 йилда эса 2,6 млн баррелга ўсиши кутилмоқда.

ХЭАэса 2026 йилда талаб кунига 2,7 млн баррелга қисқаришини, 2027 йилда 2 млн баррелга ошишини прогноз қилган.

АҚШ Энергетика ахбороти бошқармаси ҳам ўзининг 10 ноябрдаги ҳисоботида жаҳонда суюқ ёқилғилар истеъмоли 2026 йилда кунига 2 млн баррелга камайишини, 2027 йилда эса 2 млн баррелга ошишини кутмоқда.