Марказий Осиё давлатлари 2026-йилги Глобал инновациялар индексида қандай кўрсаткич қайд этди?

Марказий Осиё аста-секин иқтисодий ривожланишнинг янги босқичига ўтмоқда. Қозоғистон, Ўзбекистон, Қирғизистон, Тожикистон ва Туркманистон иқтисодиёт ҳажми, табиий ресурслари ва давлат имкониятлари жиҳатидан бир-биридан фарқ қилади. Аммо улар олдида умумий вазифа турибди: энди иқтисодий ўсиш тобора кўпроқ меҳнат унумдорлиги, технологиялар ва инсон капиталига боғлиқ бўлади. Минтақа иқтисодиёти бўйича мустақил эксперт ва таҳлилчи Маркус Фридрих Шнайдер минтақа давлатларининг устунликлари ва уларнинг технологик ривожланиши учун зарур шартларни таҳлил қилди.

Ўнлаб йиллар давомида минтақа иқтисодиёти асосан табиий ресурслар, давлат инвестициялари, инфратузилма лойиҳалари, меҳнат миграцияси ва нисбатан арзон ишлаб чиқариш харажатларига таяниб келди. Бу омиллар ҳали ҳам муҳим, аммо узоқ муддатда улар рақобатбардошликни таъминлаш учун етарли бўлмайди.

Шу билан бирга, муҳим ўзгаришлар ҳам юз бермоқда. Рақамли хизматлар кенгаймоқда, олий таълим тизими ривожланмоқда, технологик компаниялар пайдо бўлмоқда. Давлатлар стартаплар, илмий тадқиқотлар ва технологияларни янгилашга кўпроқ эътибор қаратмоқда. Асосий савол эса шу: бу жараёнларни одамлар ва бизнесга керак бўладиган, пул келтирадиган инновацияларга қанчалик самарали айлантириш мумкин?

Жаҳон интеллектуал мулк ташкилоти (WIPO) томонидан эълон қилинадиган 2026-йилги Глобал инновациялар индекси (GII) минтақа давлатларининг бугунги ҳолатини баҳолаш имконини беради.

Марказий Осиё 2026-йилги GII рейтингида

2026-йилги рейтингда Марказий Осиёнинг тўртта давлати иштирок этган. Қозоғистон 139 та иқтисодиёт орасида 73-ўринни эгаллаган ва бир йилда 8 поғона юқорига кўтарилган. Ўзбекистон 77-ўринда, Қирғизистон эса 92-ўринда қайд этилган. Тожикистон анча паст ўринда турибди. Туркманистон эса 2026-йилги GII рейтингига киритилмаган. Шу сабабли минтақадаги бешта давлатни тўлиқ солиштириш имкони йўқ.

Ўринлар ўртасида сезиларли фарқ бўлса-да, муҳимроқ тенденция шундаки, Марказий Осиёнинг бир нечта иқтисодиёти ўз кўрсаткичларини яхшиламоқда.

Шу билан бирга, рейтингдаги ўриннинг ўзи энг муҳим кўрсаткич эмас. Асосий масала — мамлакатлар инновация учун яратилган имкониятлар, яъни таълим, инфратузилма, илмий тадқиқотлар ва молиялаштиришни аниқ натижаларга айлантира оладими ёки йўқми? Бу натижалар янги технологиялар, интеллектуал мулк, янги компаниялар ва экспорт қилинадиган маҳсулотларда намоён бўлади. Ҳозирча бу минтақа учун асосий муаммолардан бири бўлиб қолмоқда.

Турли давлатлар — турли устунликлар

Қозоғистон нисбатан ривожланган рақамли инфратузилма, молиявий институтлар ва шаклланаётган технологик экотизимга эга. Асосий вазифа — яратилган технология ва ишланмаларни тижоратлаштириш, яъни улардан даромад олиш. Университетлар, илмий ташкилотлар ва бизнес ўртасидаги ҳамкорликни кучайтириш, илмий-тадқиқот ишларига хусусий инвестицияларни кўпайтириш ва венчур молиялаштиришни ривожлантириш кейинги ўсиш учун муҳим бўлади.

Ўзбекистон катта аҳоли, ўсиб бораётган ички бозор, саноат базаси ва техник мутахассисларнинг кўплиги билан ажралиб туради. Унинг асосий устунлиги — мавжуд имкониятларни катта миқёсда ривожлантириш имконияти. Аммо бунинг учун инсон капиталини меҳнат унумдорлигини ошириш, сифатли илмий тадқиқотлар ва рақобатбардош технологик компанияларга айлантириш керак.

Қирғизистон иқтисодиёти кичик бўлишига қарамай, дастурий таъминот, рақамли хизматлар ва креатив индустрияларда катта имкониятларга эга. Мамлакат йирик қўшниларининг саноат моделини такрорлаш ўрнига ихтисослашув, очиқлик ва Марказий Осиёнинг умумий бозорига чиқиш имкониятларига таяниши мумкин.

Тожикистон молиялаштириш, илмий база ва ички бозор ҳажми борасида жиддийроқ чекловларга дуч келмоқда. Шунинг учун мамлакат учун гидроэнергетика, сув ресурсларини бошқариш, қишлоқ хўжалиги ва тоғли ҳудудлар учун технологиялар каби аниқ йўналишларга ихтисослашиш энг истиқболли йўллардан бўлиши мумкин.

Туркманистон 2026-йилги GII рейтингида иштирок этмаган. Халқаро таққослаш учун зарур статистик маълумотларни очиқ ва тўлиқ тақдим этиш мамлакатнинг инновацион салоҳиятини холис баҳолаш учун муҳим шарт бўлади.

Нимани ўзгартириш керак?

Фарқларга қарамай, Марказий Осиё давлатлари учун бир нечта умумий устувор вазифалар мавжуд. Аввало, университетлар ва илмий-тадқиқот ташкилотлари билан хусусий сектор ўртасидаги ҳамкорликни кучайтириш керак. Илмий ишланмалар бизнес томонидан молиялаштирилиб, амалиётга жорий этилган ва катта миқёсда қўлланилгандагина иқтисодий қийматга эга бўлади.

Хусусий секторнинг илмий-тадқиқот ва тажриба-конструкторлик ишларига инвестицияларини кўпайтириш ҳам муҳим. Давлат дастурлари зарур инфратузилмани яратиши мумкин, аммо технологияларни барқарор ривожлантириш учун компанияларнинг ўзи ҳам илмий тадқиқотларга маблағ сарфлаши керак.

Шунингдек, минтақага венчур капитали бозорини ривожлантириш зарур. Айниқса, дастлабки босқичдан ўтиб, халқаро бозорга чиқиш учун маблағга муҳтож технологик компаниялар учун бундай молиялаштириш жуда муҳим. Асосий омиллардан яна бири — инсон капитали. Марказий Осиёга фақат битирувчилар сонини кўпайтириш эмас, балки таълим ва илмий тадқиқотлар сифатини ошириш, мутахассислар билими ва кўникмаларини замонавий иқтисодиёт талабларига мослаштириш керак.

Ниҳоят, минтақавий интеграция ҳам катта имконият бериши мумкин. Ҳар бир давлатнинг бозори алоҳида олганда нисбатан кичик. Аммо бешта давлат биргаликда 80 миллиондан ортиқ аҳолига эга катта бозорни ташкил қилади. Компанияларнинг чегаралар орқали ишлашини осонлаштириш, қўшма илмий лойиҳаларни кўпайтириш ва мутахассисларнинг минтақа бўйлаб эркин ҳаракатланишини кенгайтириш технологик бизнес учун имкониятларни сезиларли даражада оширади.

Кейин нима бўлади?

Давлатларнинг GII рейтингида келгусида қайси ўринни эгаллашини аниқ башорат қилиш қийин. Чунки натижа нафақат мамлакатнинг ўз кўрсаткичларига, балки бошқа давлатлардаги ривожланиш, рейтинг методологиясидаги ўзгаришлар ва маълумотларнинг мавжудлигига ҳам боғлиқ. Шунга қарамай, эҳтимолий йўналишлар аллақачон кўриниб турибди.

Қозоғистон мавжуд рақамли ва молиявий инфратузилмасидан янада самарали фойдаланиб, яратилган технологияларни амалиётга ва бизнесга татбиқ этишни кучайтирса, рейтингдаги натижаларини яна яхшилаши мумкин. Ўзбекистон аҳолиси, саноат базаси ва техник мутахассислари туфайли катта имкониятларга эга. Қирғизистон рақамли хизматлар ва қўшни бозорлар билан интеграция ҳисобига ривожланиши мумкин. Тожикистонда эса ўсиш аниқ йўналишларга ихтисослашиш ва давлат институтларини босқичма-босқич ривожлантириш билан боғлиқ бўлиши эҳтимол.

Туркманистон учун эса халқаро таққослаш имконини берадиган маълумотларни очиқлаштириш муҳим вазифа бўлиб қолади.

Бироқ асосий масала Марказий Осиёда қайси давлат биринчи ўринни эгаллаши эмас.

Ҳозирча минтақа давлатларининг ҳеч бири дунёдаги етакчи инновацион марказлар қаторига кирмайди. Бу фарқни қисқартириш учун инновация инфратузилмасини яратишнинг ўзи етарли эмас. Илмий тадқиқотлар, хусусий инвестициялар, интеллектуал мулк, технологик компаниялар ва жаҳон бозорида рақобатлаша оладиган маҳсулотлар яратиш каби аниқ иқтисодий натижаларга эришиш керак.

Шунинг учун Марказий Осиё олдида нафақат бешта алоҳида миллий инновацион тизимни, балки ягона минтақавий инновацион экотизимни шакллантириш имконияти ҳам бор. Бунда ҳар бир давлатнинг устунликлари бир-бирини тўлдириши мумкин.

Минтақа инсон салоҳияти, молиявий имкониятлар ва давлат институтларидаги ўсишни қанчалик самарали равишда реал инновацияларга айлантира олишига қараб, GII рейтингидаги бугунги ўсиш вақтинчалик натижами ёки Марказий Осиёнинг чуқур технологик ўзгаришлари бошланишими — шу аниқланади.

Туркманистон учун эса халқаро таққослаш имконини берадиган маълумотларни очиқлаштириш муҳим вазифа бўлиб қолади.
Бироқ асосий масала Марказий Осиёда қайси давлат биринчи ўринни эгаллаши эмас. Ҳозирча минтақа давлатларининг ҳеч бири дунёдаги етакчи инновацион марказлар қаторига кирмайди. Бу фарқни қисқартириш учун инновация инфратузилмасини яратишнинг ўзи етарли эмас. Илмий тадқиқотлар, хусусий инвестициялар, интеллектуал мулк, технологик компаниялар ва жаҳон бозорида рақобатлаша оладиган маҳсулотлар яратиш каби аниқ иқтисодий натижаларга эришиш керак.

Шунинг учун Марказий Осиё олдида нафақат бешта алоҳида миллий инновацион тизимни, балки ягона минтақавий инновацион экотизимни шакллантириш имконияти ҳам бор. Бунда ҳар бир давлатнинг устунликлари бир-бирини тўлдириши мумкин. Минтақа инсон салоҳияти, молиявий имкониятлар ва давлат институтларидаги ўсишни қанчалик самарали равишда реал инновацияларга айлантира олишига қараб, GII рейтингидаги бугунги ўсиш вақтинчалик натижами ёки Марказий Осиёнинг чуқур технологик ўзгаришлари бошланишими — шу аниқланади.