Роғун ГЭС учун миллиард долларлик шартнома тайёрланмоқда

Жаҳон банкининг Роғунни барқарор молиялаштириш лойиҳаси бўйича янгиланган харидлар режасида Роғун ГЭСининг ўнг қирғоғида қолган иншоотларни қуриш (Lot 3A) учун қиймати тахминан 1 миллиард доллар бўлган халқаро шартнома кўзда тутилган. Ҳужжат 2026-йил 6-сентябрда эълон қилинган.

Унда ушбу харид жараёни ҳозир амалга оширилаётган босқичда экани, шартномани якунлаш муддати эса 2028-йил 4-феврал этиб белгиланган. Lot 3A Роғун ГЭСининг ўнг қирғоғида ҳали қурилиши керак бўлган иншоотларни ўз ичига олади. Бу ишлар қаторига гидротехник иншоотлар, сув ташлаш қурилмалари, уларга боғлиқ тоннеллар ҳамда гидромеханик ускуналар киради.

Шартнома доирасида ўнг қирғоқдаги бошқа зарур қурилиш ишлари ҳам амалга оширилади. Жумладан, тоғ ёнбағирларини қазиш ва мустаҳкамлаш ҳамда иншоотлар мажмуасини барпо этиш учун керак бўладиган бошқа ишлар бажарилади. Аввал бу ишлар бошқа бир харид пакети таркибида бўлган. Унинг тахминий қиймати 1,3 миллиард доллардан ортиқ эди. Бироқ аввалги харид жараёни бекор қилинган. Шундан сўнг Жаҳон банки ўнг қирғоқда қолган иншоотларни янги Lot 3A пакетига киритди ва унинг тахминий қийматини 1 миллиард доллар қилиб белгилади. Янги режа Lot 3A бўйича харид жараёни аллақачон бир неча босқичдан ўтганини кўрсатмоқда.

Иштирокчиларни дастлабки саралаш 2025-йилнинг охирига режалаштирилган эди. Кейинги босқичлар эса 2026-йилда давом этган. Янгиланган режада шартномани имзолаш санаси сифатида 2026-йил 13-август кўрсатилган. Ишларни якунлаш муддати эса 2028-йил 4-феврал деб белгиланган. Демак, янги ҳужжат Роғундаги энг йирик қолган қурилиш пакетларидан бири бўйича ишлар анча олдинга силжиганини кўрсатади.

Аввалроқ лойиҳа гуруҳи ҳам халқаро компанияларни ўнг қирғоқда қолган иншоотларни қуриш ишларида қатнашиш учун дастлабки саралашдан ўтишга таклиф қилган эди.

Нега қиймат ўзгарди?

Аввалги харидлар режасида Lot 3A қиймати 1,3 миллиард доллардан ортиқ бўлган йирик пакет сифатида кўрсатилган ва харид жараёни бекор қилинган эди. Янгиланган режада эса «Lot 3A – Remaining right bank structures», яъни «Ўнг қирғоқда қолган иншоотлар» деб номланган янги пакет пайдо бўлган. Унинг тахминий қиймати 1 миллиард доллар. Шунинг учун 1 миллиард долларни аввалги 1,385 миллиард доллар билан тўғридан-тўғри солиштириб, «Роғун қурилиши 385 миллион долларга арзонлашди» деб айтиш тўғри эмас. Чунки харид пакети ва унинг таркибидаги ишлар ўзгарган. Қурилиш ишларини молиялаштириш билан бир қаторда халқаро ҳамкорлар Роғун лойиҳасига техник ёрдам ҳам кўрсатмоқда.

Жаҳон банки аввалроқ Роғун лойиҳасига техник ёрдам бериш учун 15 миллион доллар грант ажратишни маъқуллаган эди. Бу маблағ лойиҳанинг молиявий ва тижорий моделини яхшилаш, техник тайёргарликни кучайтириш ва лойиҳани амалга оширувчи гуруҳнинг имкониятларини оширишга йўналтирилган. Шунингдек, маблағлар экологик ва ижтимоий стандартларга риоя қилиш, лойиҳага хусусий инвестицияларни жалб қилишга тайёргарлик кўриш ва бошқа зарур йўналишларни қўллаб-қувватлаш учун ишлатилади.

Халқаро ҳамкорлар назоратни кучайтирмоқда

Халқаро молия ташкилотлари учун фақат қурилишнинг нархи муҳим эмас. Улар ишларни техник жиҳатдан хавфсиз бажарилиши, қурилиш сифати, экологик ва ижтимоий талабларга риоя қилиниши ҳамда харид жараёнларининг очиқ ва шаффоф бўлишига ҳам эътибор беради. Шу сабабли лойиҳа доирасида халқаро консультантлар ва техник маслаҳатчилар ҳам ишламоқда. Улар шартномаларни бошқариш, харид жараёнлари, техник экспертиза ва лойиҳанинг бажарилишини назорат қилишда ёрдам бериши керак. Жаҳон банкининг янгиланган харидлар режасида Роғунни амалга ошириш билан боғлиқ бошқа консалтинг хизматлари ҳам кўзда тутилган.

Яна қанча пул керак?

Роғун Тожикистондаги энг йирик инфратузилма лойиҳаларидан бири бўлиб қолмоқда. Уни якунлаш учун ҳали ҳам миллиардлаб доллар керак. Август ойида «S&P Global Ratings» Роғунни якунлаш учун қолган маблағ эҳтиёжини тахминан 5,8 миллиард доллар деб баҳолаган. Агентлик ҳисоб-китобига кўра, Тожикистон халқаро ҳамкорлардан аллақачон маблағ олган бўлса-да, лойиҳани якунлаш учун яна катта миқдорда маблағ топиши керак.

Шундай қилиб, 1 миллиард долларлик шартнома Роғунни тўлиқ якунлаш учун керак бўладиган умумий маблағнинг фақат бир қисмидир.

Қурилишнинг янги босқичлари

Роғун ГЭСи Вахш дарёсида қурилмоқда. Лойиҳа якунлангач, электр станциясининг умумий қуввати 3780 МВт бўлиши керак. Август ойида Тожикистон президенти Эмомали Раҳмон қурилиш бошланганидан бери лойиҳага 60,3 миллиард сомоний сарфланганини маълум қилган. Ҳозир қурилишда 20 мингдан ортиқ ишчи ва муҳандис-техник ходим ишламоқда. Унинг топшириғига кўра, 2027-йилда тўғон баландлиги 1185 метрга етказилиши, сув омборидаги сув сатҳи эса камида 1165 метр бўлиши керак. Шунингдек, 2027-йил сентябрига қадар 4-агрегатни ишга тушириш вазифаси қўйилган.

Роғун қурилиши давлат маблағлари ва халқаро молия ташкилотларининг ёрдами ҳисобидан молиялаштирилмоқда. Жаҳон банки лойиҳанинг асосий халқаро ҳамкорларидан биридир. Банк ҳужжатларида Роғуннинг барқарор молиявий моделини яратиш, халқаро экологик ва ижтимоий стандартларга риоя қилиш, харид жараёнларини шаффоф олиб бориш ҳамда гидротехник иншоотларнинг хавфсизлигини таъминлаш зарурлиги таъкидланган. Халқаро кредиторлар учун Роғун лойиҳаси нафақат Тожикистон энергетикаси, балки Марказий Осиёнинг умумий энергетика тизими учун ҳам муҳим ҳисобланади.

Янги ҳужжат нимани англатади?

6-сентябрда эълон қилинган харидлар режаси Роғундаги энг йирик қолган қурилиш пакетларидан бири амалга оширишнинг аниқ босқичига ўтганини кўрсатади. Шу билан бирга, ишларнинг якуний қиймати ва уларни бажариш шартлари харид жараёни натижаларига боғлиқ бўлади. Жаҳон банкининг ушбу ҳужжати Тожикистонга 1 миллиард долларлик янги кредит ёки грант ажратилди, дегани эмас. Роғун учун бу лойиҳа доирасидаги навбатдаги йирик қадамдир. Ушбу ишлар ўнг қирғоқда қолган муҳим иншоотларни қуриш ва электр станциясини тўлиқ лойиҳа қувватига яқинлаштиришга хизмат қилади.

ГЭС қурилишига бир пайтлар Каримов қарши чиққан

Тожикистон – Ўзбекистоннинг қўшниси. Марказий Осиёда жойлашган тоғли давлат. Илгари Ўзбекистон каби СССР таркибида бўлган бу мамлакат денгизга чиқиш имкониятига эга эмас. Ҳудудининг 93 фоизи тоғли бўлиб, фойдали қазилмалар захиралари мавжуд бўлса-да, уларни қазиб олиш ва ташиш катта харажат ва машаққат талаб қилади. Тожикистонда Марказий Осиёдаги барча сув ресурсларининг қарийб 60 фоизи ҳосил бўлишига қарамай, қишда бу ерда электр танқислиги кучаяди. Чекка ҳудудлар том маънода зулмат ичида қолади. Ана шу энергетик муаммоларни ҳал қилиш учун Тожикистон ҳукумати Роғун ГЭСини барпо этишга киришган.

Лойиҳа Тожикистон учун катта иқтисодий аҳамиятга эга, аммо бу улкан иншоот минтақадаги бошқа давлатлар, жумладан, ўзбекистонликлар учун хавфли саналади. Оролнинг қуриши, касалликлар, Ўзбекистоннинг Тожикистон билан чегара ҳудудида юзага келадиган улкан сув тошқинлари – буларнинг ҳаммасини биргина Тожикистоннинг Роғун ГЭСи келтириб чиқариши мумкин.

1991-йилдан кейин Ўзбекистоннинг биринчи президенти Ислом Каримов Роғун ГЭС қурилишига қарши чиққан. У сейсмик жиҳатдан хавфли ҳудудда дунёдаги энг баланд тўғон пайдо бўлишидан хавотир билдирган.

2012-йил Қозоғистонга ташриф буюрган Ислом Каримов Президент Нурсултон Назарбоев билан учрашувидан сўнг ўтказилган матбуот анжуманида Тожикистондаги Роғун ва Қирғизистондаги Қамбарота ГЭСлари қурилиши борасида алоҳида тўхталган.

Қозоғистон матбуотининг ёзишича, Ислом Каримов Роғун ва Қамбарота гидростанциялари лойиҳалари устида халқаро текширув ўтказилиши зарурлигини таъкидлаган.