Янги дунё харитаси маъқулланди

Бирлашган Миллатлар Ташкилоти бутун дунё бўйлаб анъанавий Меркатор харитасидан расман воз кечиб, Африка қитъасининг ҳақиқий ўлчамини аниқроқ акс эттирувчи янги харитага ўтиш тўғрисидаги резолюцияни қабул қилди. 

БМТ Бош Ассамблеясининг Ню-Йоркдаги қароргоҳида ўтган сессияда XVI асрга оид Меркатор проекциясини расман муомаладан чиқаришга қарор қилинди. Унинг ўрнига 2018 йилда яратилган ва ҳақиқатга яқинроқ бўлган «Equal Earth» (Тенг Ер) дизайнидаги харита маъқулланди.

Сессияда 164 та давлат ушбу резолюцияни ёқлаб овоз берди. Фақатгина АҚШ бунга қарши чиқди ва унинг вакили мазкур ҳужжатни «ортиқча» деб баҳолади. Олтита давлат эса бетараф қолди.

«The Guardian» нашрининг таъкидлашича, БМТ резолюциялари мажбурий юридик кучга эга эмас. Шу сабабли, давлатлар ва ташкилотлардан янги проекцияга мажбуран ўтиш ёки эскисидан бутунлай воз кечиш талаб қилинмайди. Бироқ Меркатор харитаси таълим, технология ва бошқарув тизимларида кенг қўлланишини ҳисобга олинса, мазкур қарор ўқув дастурлари ҳамда кундалик технологияларнинг янгиланишига туртки бўлиши кутилмоқда.

Африка Иттифоқи номидан резолюцияни илгари сурган Того вакилларининг таъкидлашича, Меркатор проекцияси каби номутаносиб картографик тасвирлар одамларнинг глобал тасаввурида Африка ва бошқа минтақалар ўлчамини сунъий равишда кичрайтириб кўрсатган. Бу эса узоқ йиллар давомида таълим, маданият, геосиёсат ва ижтимоий-иқтисодий соҳаларда салбий оқибатларни келтириб чиқарган. Ушбу ҳужжат айнан мана шу тарихий хатони тан олиш ва тўғирлашга қаратилган.

«Бу сиёсий эмас, балки илмий масаладир. Қўлимизда аниқ илмий далиллар бор, шунинг учун барчамиз ҳақиқатни тан олишимиз зарур», — деди Того ташқи ишлар вазири Роберт Дуссей овоз бериш жараёнидан олдинги нутқида.

Маълумот ўрнида, Меркатор дизайни 1569 йилда фламанд картографи Жерар Меркатор томонидан денгизчиларга йўл топишда ёрдам бериш мақсадида ишлаб чиқилган эди. Орадан қарийб беш аср ўтган бўлса-да, у ҳанузгача глобал стандарт сифатида ишлатилиб келмоқда.

Бироқ ушбу проекциянинг ўзига хос камчилиги бор: экваторга яқин ҳудудлар аслидан анча кичик, қутбларга яқин (юқори кенгликдаги) ҳудудлар эса ўта йирик кўринади. Масалан, анъанавий харитада Африка ва Гренландия бир хил катталикда тасвирланган. Ваҳоланки, реал ҳаётда Африка қитъаси Данияга қарашли ушбу оролдан 14 баробар катта.

«Change.org» сайтида 11 мингдан ортиқ имзо тўплаган #CorrectTheMap (Харитани тузатинг) петициясида шундай дейилади:

«Африканинг ичига АҚШ, Хитой, Ҳиндистон, Япония, Мексика ва Европанинг катта қисмини жойлаштириш мумкин, ҳатто шунда ҳам бўш жой ортиб қолади».

Африка Иттифоқи 2025 йилнинг август ойида ушбу ташаббусни қўллаб-қувватлади ва Тогодан мазкур резолюцияни қабул қилиш жараёнига бошчилик қилишни сўради.

Жума кунги овоз бериш жараёнидан олдин Франция ташқи ишлар вазири резолюцияни қўллаб-қувватлаб сўзга чиқди. Жан-Ноэл Барро Париждаги Сорбонна университетида сўзлаган нутқида шундай деди:

«Биз Меркатор проекциясидан воз кечиб, ҳақиқий майдонларни аниқроқ акс эттирадиган ҳамда картограф ва олимларнинг тавсияларига тўла мос келадиган янги хариталарга ўтамиз».

Бу қадам Франциянинг собиқ мустамлакалари орасидаги нуфузини ва ўзига нисбатан хайрихоҳликни оширишга қаратилган ҳаракатларнинг бир қисми сифатида баҳоланмоқда. Эндиликда Франция резолюцияда тавсия этилган «Equal Earth» дизайнига яқин бўлган «Eckert IV» проекциясидан фойдаланади.

Тарихчилар ва географлар кўп йиллардан буён Меркатор проекцияси Ғарб стереотипларига асосланганини таъкидлаб келади. Фаоллар ҳам бу фикрни қўллаб-қувватлаб, ҳатто «картографик мустамлакачилик» деган атамани ҳам қўллай бошлаган.

Айримларнинг фикрича, бу харита Глобал Жанубнинг реал кўламини кичрайтириб кўрсатиш, экватор минтақаларини торайтириш ва Шимолий яримшар давлатларини визуал катталаштириш орқали халқаро кучлар мувозанатига зимдан таъсир ўтказган. Бу ҳолат, ўз навбатида, халқаро савдо, тараққиёт устуворликлари ва таълим тизимларидаги нохолисликни янада кучайтиргани айтилади.

Меркатор проекциясининг энг кўзга кўринган танқидчиларидан бири немис тарихчиси Арно Петерс эди. У 1973 йилда Галл-Петерс проекциясига асосланган ўз дунё харитасини оммага тақдим этган ва ундан кўпинча Меркатор харитасига муқобил сифатида фойдаланиб келинган.

Тогонинг #CorrectTheMap кампанияси халқаро картографлар гуруҳи томонидан ишлаб чиқилган 2018 йилги «Equal Earth» дизайнидан фойдаланишни тарғиб қилди. Ташаббус тарафдорларининг таъкидлашича, бу Африка ҳақидаги тасаввурларни тўғрилашга ва глобал ўқув дастурларини мустамлакачилик сарқитларидан тозалашга катта ёрдам беради.

Айрим таҳлилчилар ҳам бу фикрга қўшилади. Геосиёсий хавф-хатарлар бўйича маслаҳат хизматларини кўрсатувчи Лондондаги «JS Held» фирмасининг катта илмий ходими Ж.Ж. Энохнинг таъкидлашича, Меркатор проекцияси Африканинг ҳақиқий ўлчамини визуал жиҳатдан кичрайтириб кўрсатган. У мазкур кампанияни Африка давлатларининг глобал институтлардаги нуфузини ошириш ва қитъанинг дунёда қандай тасвирланишини ўз назоратига олиш интилиши билан боғлади.

«Майдонлар тенг тасвирланган хаританинг қабул қилиниши таълим ва жамоатчилик дунёқараши учун аниқроқ асос яратади. Қолаверса, бу қадам Африканинг демографик, иқтисодий ва геосиёсий аҳамиятига бундан буён эскирган ва бузиб кўрсатилган ёндашувлар орқали қарамаслик кераклигини англатади», — деди у.

Того ҳукумати келаси йилнинг биринчи чорагида мамлакат пойтахти Ломеда ЮНЕСКО, Африка Иттифоқи ҳамда «Google Maps» каби технологик брендлар иштирокида мазкур резолюция ижросига бағишланган тадбир ўтказишни режалаштирмоқда.