15 миллион долларлик мукофот: «Эл Менчо»нинг ўлдирилиши қанчалик аҳамиятга эга эди?

Америка Қўшма Штатлари кўмагида амалга оширилган ҳарбий рейд давомида Мексика хавфсизлик кучлари қидирувда бўлган наркобаронлардан бири — «Эл Менчо» лақаби билан танилган Немесио Осегуера Сервантесни топишга ва йўқ қилишга муваффақ бўлди.

23 феврал куни юз берган операциядан сўнг дарҳол Мексиканинг кўплаб ҳудудларида зўравонликлар авж олди: қуролланган шахслар 20 та штатда автомобилларга ўт қўйиб, йўлларни тўсиб қўйишди.

Қуйида «Эл Менчо» аслида ким бўлгани, у қандай ўлдирилгани ҳамда унинг ўлими АҚШ ва Мексика учун қандай оқибатларга олиб келиши ҳақида сўз юритамиз.

«Эл Менчо» ким эди?

У Мексиканинг ғарбий қисмидаги Халиско штатида жойлашган ва улкан ҳарбий арсенали билан танилган «Халиско — Янги авлод» (Jalisco New Generation Cartel) картелининг етакчиси эди.

Ўлдирилган пайтда 59 ёшда бўлган «Эл Менчо» асли қўшни Мичоакан штатидан бўлган. Миш-мишларга кўра, у наркобаронга айланишидан аввал полиция ходими бўлиб ишлаган.

У 1990-йилларда Мексиканинг гиёҳванд моддалар савдоси билан шуғулланувчи жиноят оламида юксала бошлаган. 1994 йилда АҚШда наркотик савдоси учун судланиб, Мексикага қайтишдан аввал қарийб уч йил қамоқда ўтирган.

«Эл Менчо»нинг ўз рақибларига нисбатан қўллаган усуллари ҳақида кўплаб ваҳимали ҳикоялар мавжуд.

«Rolling Stone» журнали 2015 йилда АҚШ Наркотикларга қарши кураш бошқармасининг (DEA) исми сир қолган собиқ агентига таяниб хабар беришича, у бир сафар мексикалик прокурорга таҳдид сифатида музлаткич ичида чўчқанинг кесилган калласини юборган.

Ундан қолган телефон ёзувларидан бирида у «Делта бир» чақирув белгисига эга маҳаллий полиция командирига, агар унинг ходимлари чекинмаса, уни ва ҳатто итларини ҳам ўлдиришни ваъда қилиб, сўнгида бепарволик билан «ёмон сўзлар учун узр», дея суҳбатни тугатган.

«Эл Менчо» қудратли наркофурушга айланиб бораркан, Жанубий Америкадан АҚШга гиёҳванд моддаларни етказиб бериш учун сувости кемаларига катта сармоя кирита бошлаган. Журналнинг ёзишича, у сувости кемаларини лойиҳалаштиришда ёрдам бериш учун россиялик ҳарбий муҳандисларни ёллаган.

У Вашингтон учун энг қидирувда бўлган қочоқлардан бирига айланган ва АҚШ уни ҳибсга олишга ёрдам берадиган маълумот учун 15 миллион доллар мукофот ваъда қилган эди.

«Халиско — Янги авлод» картели ҳақида нималар маълум?

«Эл Менчо» картелга тахминан 2009 йилда асос солган ва онлайн тарзда одам ёллаш, шунингдек, ёқилғи ўғрилиги, товламачилик, кўчмас мулк билан боғлиқ фирибгарликлар ва бошқа жиноий йўллар орқали даромад манбаларини диверсификация қилиш ҳисобига уни тез суръатларда кенгайтирган.

АҚШ расмийлари «Халиско» картелини «Синалоа» картели билан биргаликда сўнгги йилларда АҚШга фентанил етказиб бериш учун асосий масъул ташкилотлар сифатида қайд этган. Наркотикларга қарши кураш бошқармаси «Халиско»ни АҚШнинг барча 50 та штатида ўз таъсирига эга бўлган «Синалоа» каби қудратли деб ҳисоблайди. Бошқарма маълумотларига кўра, картел Мексиканинг 32 та штатидан 21 тасида фаол ҳаракат қилади.

«Халиско» картели Мексика хавфсизлик кучларига уюштирган ҳужумлари билан ҳам ном чиқарган. 2021 йилда улар Халискода ҳарбий вертолётни уриб туширишган.

2020 йилда картел Мехико полициясининг ўша пайтдаги бошлиғи, ҳозирда федерал хавфсизлик котиби бўлиб ишлаётган Омар Гарсия Харфучга суиқасд қилишга уринган.

Ўтган йилнинг феврал ойида Мексика «Эл Менчо»нинг акаси, картел етакчиларидан бири Антонио Осегуера Сервантесни АҚШга топширган эди. Бу воқеа АҚШ Лотин Америкасидаги саккизта жиноий ва наркотик савдоси гуруҳларини, жумладан «Халиско» картелини «глобал террорчи ташкилотлар» рўйхатига киритганидан бир неча кун ўтиб юз берган эди.

«Эл Менчо» қандай ҳалок бўлди?

«Эл Менчо» 23 феврал куни Халиско штатининг жанубий қисмидаги Талпалпа шаҳрида уни қўлга олиш бўйича ўтказилган ҳарбий операция давомида Мексика махсус кучлари томонидан йўқ қилинди. Наркобаронни ҳибсга олиш учун юборилган қўшинларга унинг издошлари қуролли қаршилик кўрсатишга уринишди. Расмийларнинг маълум қилишича, у айнан тўқнашув вақтида ҳалок бўлган.

Операция ҳақида нималар маълум?

Мексика президенти Клаудия Шейнбаум «X» ижтимоий тармоғида Миллий мудофаа котибиятининг маълумотига таяниб, операция федерал кучлар томонидан муваффақиятли амалга оширилганини билдирди.

«Мексика армияси, Миллий гвардия, Қуролли кучлар ва Хавфсизлик кабинетига ўз миннатдорчилигимни изҳор этаман», деб ёзди Шейнбаум.

Оқ уй матбуот котиби Каролин Ливитт ҳам ўзининг ижтимоий тармоқдаги саҳифасида Америка Қўшма Штатлари ушбу операцияда кўмаклашиш учун Мексика ҳукуматига разведка маълумотларини тақдим этганини таъкидлади.

Ливиттнинг сўзларига кўра, операция давомида картелнинг яна уч нафар аъзоси ўлдирилган, уч нафари яраланган ва икки киши ҳибсга олинган. Ҳозирча уларнинг шахси расман тасдиқлангани йўқ.

АҚШ иштироки қанчалик аҳамиятли?

Буюк Британиянинг Уорик университети профессори Бенжамин Смит «Ал-Жазира» телеканалига берган интервюсида Мексика наркобаронларининг сўнгги пайтлардаги қўлга олиниши асосан Америка Қўшма Штатлари томонидан қўллаб-қувватланаётганини таъкидлади.

«Бу янгилик эмас», деди у.

Лондон иқтисодиёт мактаби ҳузуридаги Давлат сиёсати мактаби декани ўринбосари Ванесса Рубио-Маркеснинг фикрича, АҚШнинг ушбу операциядаги иштироки «икки давлат ўртасида доимий ва самарали мулоқот ҳамда ҳамкорлик бўлиши зарурлигидан далолат беради».

«Прекурсорлар импорти, гиёҳванд моддалар ишлаб чиқариш ва савдоси, истеъмол, пул ювиш, қурол айланмаси, товламачилик ва коррупция каби чегаранинг ҳар икки томонини қамраб олган трансмиллий жиноий фаолиятга қарши курашиш ҳамда фуқароларни ҳимоя қилиш учун ҳар икки мамлакат биргаликда ҳаракат қилиши шарт», ­- деди илгари Бирлашган Миллатлар Ташкилоти ва Халқаро валюта жамғармаси каби турли халқаро форумларда Мексика номидан иштирок этган Рубио-Маркес.

«Эл Менчо»нинг ўлимидан кейин нималар юз берди?

23 феврал куни Халиско, Колима, Мичоакан, Наярит, Гуанахуато ва Тамаулипас каби Мексиканинг камида 20 та штатида зўравонликлар авж олди. Халиско, Мичоакан ва Гуанахуато расмийларининг маълум қилишича, якшанба кунги тартибсизликлар оқибатида камида 14 киши ҳалок бўлган, уларнинг етти нафари миллий гвардия ходимларидир.

Жорий йилги ФИФА Жаҳон чемпионатининг бир нечта ўйинларига мезбонлик қилиши режалаштирилган Халиско штати пойтахти Гвадалахарада якшанба оқшомида ҳаёт деярли тўхтаб қолди — аҳоли ўз уйларига беркинишга мажбур бўлди. Шу куни ўтказилиши лозим бўлган юқори даражадаги тўртта футбол учрашуви номаълум муддатга қолдирилди.

Ижтимоий тармоқларда тарқалган видеоларда Гвадалахара аэропортида йўловчиларнинг саросима ичида қочаётгани ва Пуэрто-Валярта курорт шаҳри узра тутун кўтарилаётгани акс этган. Губернатор Пабло Лемус аҳолини уйда қолишга чақирди ва жамоат транспорти ҳаракатини тўхтатди. Душанба куни бир нечта штатларда мактаблар ёпилди.

АҚШнинг Мексикадаги элчихонаси Халиско, Тамаулипас, Мичоакан, Герреро ва Нуэво-Леон штатларидаги Америка фуқаролари учун хавфсизлик огоҳлантиришини эълон қилиб, уларга бинолардан ташқарига чиқмасликни тавсия этди.

Мексикаликлар бунга қандай муносабат билдиришди?

Таҳлилчиларнинг фикрича, Мексика жамоатчилиги ҳукуматнинг жиноий тўдаларни жиловлаш бўйича кўраётган чораларини қўллаб-қувватламоқда. Ҳукумат маълумотларига кўра, Клаудия Шейнбаум 2024 йилнинг октабр ойида лавозимига киришганидан бери Мексикада кунлик қотилликларнинг ўртача сони 37 фоизга камайган.

Ню Йоркда жойлашган, Америка қитъасидаги маданий, сиёсий ва ишбилармонлик алоқаларини ривожлантириш билан шуғулланувчи «Americas Society and Council of the Americas» ташкилоти маълумотларига кўра, январ ойи охирида Шейнбаумнинг рейтинги қарийб 70 фоизни ташкил этган. Ушбу кўрсаткич у сайланганидан бери барқарор сақланиб келмоқда.

«Президент Клаудия Шейнбаумнинг ўтмишдоши Андрес Мануэл Лопес Обрадор "ўқ эмас, қучоқлар" сиёсатига амал қилгани кўпчиликка маълум эди ва бу қаттиқ танқид қилинарди. Бу "Морена" [Лопес Обрадор ва Шейнбаум партияси] ҳукумати томонидан аввалги сиёсатнинг кескин ўзгартирилиши ва жиноятчиликка қарши қатъий қарорлар, маълумот алмашиш, разведка ҳамда АҚШ билан ҳамкорликни ўз ичига олган мукаммал стратегия орқали курашиш зарурлигининг билвосита тан олинишидир» — дейди Рубио-Маркес.

Бундан кейин нималар содир бўлиши мумкин?

«Эл Менчо» йўқ қилинган ушбу операция Мексикага АҚШ президенти Доналд Трамп маъмурияти билан олиб бориладиган музокараларда устунлик бериши мумкин. Трамп агар Мексика наркокартелларга қарши қатъий чоралар кўрмаса, божхона тарифларини жорий этиш ёки ҳатто ҳарбий куч ишлатиш билан таҳдид қилган эди.

Бироқ, экспертларнинг фикрича, ушбу операция Мексикада зўравонликларнинг янги тўлқинини келтириб чиқариши мумкин, чунки картеллар хавфсизлик кучларидан ўч олишга ҳаракат қилишади. Бу воқеа оммавий қотилликларнинг кўпайишига сабаб бўлиши мумкин.

«Халиско — Янги авлод» картелининг келажаги ҳозирча номаълум, чунки «Эл Менчо»нинг ўлимидан сўнг ҳокимият вакууми юзага келди ва унинг ўрнини ким эгаллаши номаълум бўлиб қолмоқда.

«Жиноий гуруҳларга қарши кураш фақатгина уларнинг етакчиларидан қутулиш ва уларни адолатга топширишдан иборат эмас. Бу жиноятчиликнинг олдини олиш, картеллар қўлидаги қудратли қуролларга қарши курашиш, уларнинг кўп тармоқли занжирларини парчалаш, фуқаролар хавфсизлигини таъминлаш ҳамда ижтимоий тенглик, бирдамлик ва иқтисодий ривожланишга йўналтирилган самарали сиёсатни ўз ичига олган мураккаб стратегияни талаб этади», — дейди Рубио-Маркес.