E’tiborsiz qoldirilgan texnologiya endi elektromobillar bozorini o‘zgartirishi mumkin

Tadqiqotchilar kelajakdagi elektromobillar uchun eng istiqbolli yo‘nalishlardan biri hisoblangan aksial elektrodvigatellar texnologiyasida muhim yutuqqa erishilganini ma’lum qildi, deb xabar berdi «Car News China» va CCTV.

Yangi ishlanma mualliflari – «Pangoo Power» kompaniyasi va Xitoy Fanlar akademiyasining Ninbo materialshunoslik instituti. Muhandislar aksial dvigatellarning asosiy muammolaridan biri – yuqori yuklama va katta aylanish tezligida samarali ishlash masalasiga e’tibor qaratdi.

Buning uchun yuqori harorat va ekstremal ish sharoitlarida o‘z xususiyatlarini yaxshiroq saqlaydigan yangi magnit materiali yaratildi. Ishlanma mualliflarining ta’kidlashicha, aynan shu material dvigatel samaradorligini oshirish, uning quvvatini ko‘paytirish va shu bilan birga ommaviy ishlab chiqarish imkoniyatini saqlab qolishga yordam bergan.

Qizig‘i shundaki, yangi dvigatel xuddi shunday quvvatga ega an’anaviy elektrodvigatellarga nisbatan qariyb ikki barobar ixcham bo‘lib, daqiqasiga 18 ming aylanish tezligigacha chiqishi mumkin.

Muhandislar fikricha, kelajakda bunday dvigatellar nafaqat elektromobillarda, balki robotlar, aerotaksilar va boshqa yuqori texnologiyali transport turlarida ham qo‘llanilishi mumkin. Agar sinov natijalari amalda tasdiqlansa, bu kelajak elektromobillari uchun yanada ixcham va unumdor elektrodvigatellar yaratish yo‘lida muhim qadam bo‘ladi.
 
Nega bu texnologiya elektromobillar kelajagi deb hisoblanadi?

Oddiy qilib aytganda, hozirgi zamonaviy elektromobillarning aksariyati o‘nlab yillardan beri qo‘llanib kelinayotgan radial elektrodvigatellardan foydalanadi. Biroq aksial dvigatel bir muhim ustunlikka ega – u kichikroq o‘lcham va yengilroq vaznda yuqori quvvatni ta’minlay oladi.

Shu bois aksial dvigatellar bir necha yildan buyon elektromobillar uchun eng istiqbolli texnologiyalardan biri sifatida qaralmoqda. Ixchamroq kuch qurilmasi avtomobil ichida qo‘shimcha joy bo‘shatish, umumiy og‘irlikni kamaytirish va samaradorlikni oshirish imkonini beradi.

Ayni paytda, bu g‘oya mutlaqo yangi emas. Uning tarixi zamonaviy elektrotexnika asoschilaridan biri bo‘lgan ingliz fizigi Maykl Faradey tajribalariga borib taqaladi. Uning dastlabki ishlanmalarida magnit oqimi dvigatel aylanish o‘qi bo‘ylab harakatlanadigan sxema qo‘llangan edi.

Biroq qariyb ikki asr davomida bu texnologiya amaliy yechimdan ko‘ra muhandislik eksperimenti sifatida qolib keldi. Bunday dvigatellarning asosiy muammolaridan biri yuqori aylanish tezligida ishlash edi. Konstruksiya xususiyatlari sababli katta yuklamalarda detallar deformatsiyasi va magnit muvozanatining buzilishi xavfi keskin ortardi.

Faqat zamonaviy magnit materiallari, kuch elektronikasi va ishlab chiqarish texnologiyalarining rivojlanishi muhandislarga ushbu konsepsiyaga yana qaytish va uni seriyali transport vositalari uchun moslashtirish imkonini berdi.

Natijada, o‘nlab yillar davomida soha chetida qolib kelgan texnologiya yana diqqat markaziga qaytdi. Yangi dvigatel har bir kilogramm vazn uchun 25,73 kilovatt quvvat ko‘rsatkichiga erishdi hamda daqiqasiga 18 mingdan ortiq aylanish tezligini namoyish qildi. Bu esa elektromobil ishlab chiqaruvchilari yaqin vaqtgacha faqat konsept modellarda tasavvur qilgan texnik ko‘rsatkichlarga yaqin natija hisoblanadi.
 
Aksial dvigatellardan kimlar allaqachon foydalanmoqda?

Shunga qaramay, bu texnologiya allaqachon seriyali avtomobillarda qo‘llanilmoqda, ammo hozircha asosan eng qimmat va yuqori quvvatli modellarda.

Bunday dvigatellarning yetakchi ishlab chiqaruvchilaridan biri sifatida YASA kompaniyasi e’tirof etiladi. Uning motorlari «Ferrari», «Lamborghini» va boshqa yuqori unumdor modellarda qo‘llaniladi. Jumladan, «Ferrari SF90 Stradale», «Ferrari 296 GTB», «Lamborghini Revuelto» va «Lamborghini Temerario» shular jumlasidandir. Shuningdek, «Mercedes-AMG» va «Audi»ning ayrim loyihalarida ham mazkur texnologiyadan foydalanilmoqda.

Bundan tashqari, «McLaren», «Porsche» va yana qator sport avtomobillari ishlab chiqaruvchilari ham aksial dvigatellarga qiziqish bildirmoqda.
 
Bu avtosanoatdagi yangi poyga

Ko‘plab ekspertlar fikricha, aksial dvigatellar hozir taxminan 15–20 yil avvalgi litiy-ion akkumulatorlari bosqichida turibdi: texnologiya o‘z samaradorligini isbotlagan, ammo ommaviy bozorga chiqish uchun xarajatlarni kamaytirish va ishlab chiqarishni kengaytirish zarur.

Biroq rivojlanish juda tez kechmoqda. Yaqin vaqtgacha elektromobil ishlab chiqaruvchilari asosan akkumulator sig‘imi bo‘yicha raqobatlashgan bo‘lsa, bugungi kunda eng samarali elektrodvigatellarni yaratish uchun yangi texnologik poyga boshlangan.

Xiaomi allaqachon daqiqasiga 28 ming aylanishgacha chiqadigan dvigatel ishlab chiqarmoqda. BYD o‘zining yuqori quvvatli kuch qurilmalarini faol rivojlantirmoqda. «Dongfeng Motor Corporation» esa motor-g‘ildirak texnologiyasi bilan tajriba o‘tkazmoqda. Endi bu raqobatga aksial dvigatellar ishlab chiqaruvchilari ham qo‘shildi.

Natijada kelgusi yillarda elektromobillar sohasidagi asosiy raqobat nafaqat akkumulatorlar, balki dvigatel texnologiyalari atrofida ham kechishi mumkin.
 
Gumanoid robotlar va aero taksilar

Ayni paytda ishlab chiquvchilar yangi texnologiyani faqat elektromobillar uchun emas, balki boshqa sohalarda ham qo‘llashni rejalashtirmoqda. Asosiy yo‘nalishlardan biri sifatida gumanoid robotlar ko‘rsatilmoqda. Bu bozor hozirda yirik texnologik kompaniyalarning katta investitsiyalari tufayli jadal rivojlanmoqda.

Tadqiqotchilar ma’lumotiga ko‘ra, yangi dvigatel har bir kilogramm vazn uchun 293 Nm aylantiruvchi moment zichligini ta’minlaydi. Bu esa mavjud ayrim yechimlarga nisbatan taxminan 22 foiz yuqori ko‘rsatkichdir. Robototexnika uchun bu quvvatni yo‘qotmagan holda yanada ixcham harakatlantiruvchi tizimlar yaratish imkonini anglatadi.

Yana bir istiqbolli bozor – aero taksilar va boshqa elektr havo transport vositalari. Bu sohada har bir kilogramm og‘irlik muhim ahamiyatga ega. Shuning uchun ixcham va yengil elektrodvigatellar kelajak aviatsiyasining asosiy texnologiyalaridan biri sifatida qaralmoqda.

Shu sababli asosiy savol endi bunday dvigatellar seriyali avtomobillarda paydo bo‘ladimi-yo‘qmi degan masala emas. Asosiy masala – ularni kim birinchi bo‘lib ommaviy va hamyonbop mahsulotga aylantira olishidadir.

Aynan shu omil kelajakda elektromobillar sanoati taraqqiyotidagi navbatdagi yirik qadam bo‘lishi mumkin.