Ўзбекистонда давлат корхоналарига берилган имтиёзлар хусусий бизнес ривожини чекламоқда — Жаҳон банки

Жаҳон банкининг Марказий Осиё бўйича директори Нажи Бенҳассин минтақада иқтисодий ўсиш кузатилаётгани, бироқ бу жараён ҳали етарлича сифатли иш ўринлари яратилишига олиб келмаётганини таъкидлади. Бу ҳақда у «Новастан» нашрига берган интервюсида айтди.

Унинг сўзларига кўра, Ўзбекистонда иш берувчиларнинг ярмидан кўпи малакали кадрлар етишмаслигини бизнес ривожига жиддий тўсиқ деб ҳисоблайди.

Шунингдек, давлат корхоналарининг иқтисодиётдаги устун мавқеи хусусий сектор ривожини чекламоқда. Кичик бизнес учун кредит олиш, гаров талаблари ва рақобат шароитлари ҳам долзарб муаммо бўлиб қолмоқда. Жаҳон банки вакилига кўра, иқтисодий тараққиётни фақат ЯИМ ўсиши билан эмас, балки аҳоли даромадлари, меҳнат унумдорлиги ва сифатли иш ўринлари кўпайиши билан ҳам баҳолаш зарур.

Марказий Осиёга Европа Иттифоқи, Хитой, Форс кўрфази давлатлари, Жанубий Корея ва бошқа ҳамкорларнинг қизиқиши ортиб бормоқда. Минтақада савдо, транспорт ва энергетика соҳаларидаги лойиҳалар ҳам кенгаймоқда. Бироқ йирик инвестициялар ва инфратузилма лойиҳаларининг ўзи иқтисодиётнинг ҳар томонлама ривожланишини кафолатламайди.

Марказий Осиёга қизиқиш ортмоқда, аммо бу иқтисодиётни ўзгартириш учун етарлими?

Нажи Бенҳассиннинг айтишича, Марказий Осиёга халқаро қизиқишнинг ортиши минтақа учун муҳим имкониятлар яратмоқда. Бу кўпроқ инвестиция жалб қилиш, савдо ҳажмини ошириш ва янги иқтисодий ҳамкорлар билан алоқаларни ривожлантиришга ёрдам беради.

Бироқ хорижий давлатларнинг қизиқиши, ташрифлар ва инвестиция бўйича эълон қилинган режалар ҳали иқтисодиёт тубдан ўзгарганини англатмайди. Бунинг учун мамлакатларда бизнес юритиш шароитларини яхшилаш, рақобатни кучайтириш ва маҳаллий корхоналарнинг ривожланишига имкон яратиш зарур.

Ҳозирча минтақада савдо ҳажми ва юк ташиш фаоллиги ошмоқда. Хорижий инвестициялар ҳам, асосан, табиий ресурсларни қазиб олиш, транспорт ва логистика инфратузилмасига йўналтирилмоқда. Лекин иқтисодиётнинг турли соҳаларини ривожлантириш, экспорт қилинадиган маҳсулотларни кўпайтириш ва юқори даромадли иш ўринларини яратиш борасида ҳали кўп иш қилиш керак.

Бенҳассиннинг таъкидлашича, Ўзбекистон 2017-йилдан буён иқтисодий ислоҳотларни изчил давом эттириб келмоқда. Жумладан, валюта бозорини эркинлаштириш, давлат устунлик қилган айрим соҳаларни хусусий бизнес учун очиш, солиқ ва божхона тизимини яхшилаш ҳамда Жаҳон савдо ташкилотига аъзо бўлиш йўлида қадамлар ташлаш шулар жумласидан.

Шунингдек, қишлоқ хўжалигида экинларни мажбурий жойлаштириш тизимининг бекор қилиниши ва фуқароларнинг яшаш жойи бўйича рўйхатдан ўтиш тартибидаги чекловларнинг олиб ташланиши ҳам муҳим ўзгаришлар бўлди. Бу ислоҳотлар инвестиция муҳитини яхшилаш, иқтисодий ўсишни тезлаштириш ва камбағалликни камайтиришга ёрдам берди.

Қозоғистонда эса давлат корхоналарининг иқтисодиётдаги улушини камайтириш, капитал бозорини ривожлантириш ва хусусий бизнеснинг ролини оширишга эътибор қаратилмоқда.

Тожикистонда телекоммуникация ва авиация соҳаларида рақобатни кучайтириш, хорижий инвесторлар учун ҳуқуқий кафолатларни яхшилаш бўйича ишлар олиб борилмоқда. Қирғизистонда коммунал хизматлар соҳасига хусусий компанияларни жалб қилиш, давлат ва хусусий сектор ҳамкорлигини ривожлантириш ҳамда давлат хизматларини рақамлаштиришга эътибор берилмоқда.

Иқтисодий ўсиш нега доим ҳам яхши иш ўринларини яратмаяпти?

Бенҳассиннинг фикрича, Марказий Осиёдаги энг катта муаммолардан бири — иқтисодий ўсиш билан меҳнат унумдорлиги ва сифатли иш ўринларининг кўпайиши ўртасидаги фарқдир.

Минтақадаги ўсишнинг катта қисми табиий ресурслар нархининг қулайлиги, давлат инвестициялари ва хориждан юбориладиган пул ўтказмалари ҳисобига таъминланмоқда. Бироқ бу омиллар корхоналар самарадорлиги ошаётганини ёки иқтисодиёт рақобатбардош бўлиб бораётганини англатмайди.

Масалан, ишлаб чиқариш соҳасида бир ишчига тўғри келадиган маҳсулот ҳажми минтақанинг аксарият мамлакатларида деярли ўсмаган ёки секин ўсган. Хусусий секторнинг катта қисмини кичик корхоналар ташкил этади. Улар кредит олиш, малакали ходим топиш ва ўз маҳсулотларини кенг бозорларга олиб чиқишда қийинчиликларга дуч келмоқда.

Давлат корхоналари эса айрим соҳаларда катта маблағларни ўзида жамлаб, хусусий бизнеснинг ривожланиш имкониятларини чекламоқда.

Яна бир муаммо — иш ўринларининг сифати. Иқтисодий ўсиш юқори бўлса-да, бу ҳар доим ҳам ишчиларнинг маоши ошиши, расмий бандлик кўпайиши ва малакали меҳнатга талаб ортишида намоён бўлмаяпти. Кичик ва ўрта бизнес учун кредит олиш ҳам қийинлигича қолмоқда. Банклар талаб қиладиган гаров етишмаслиги, юқори фоиз ставкалари ва бизнес юритишдаги ортиқча бюрократик талаблар корхоналарнинг кенгайишига тўсқинлик қилмоқда.

Жаҳон банки бу муаммоларни юмшатиш учун Халқаро молия корпорацияси ва Кўп томонлама инвестицияларни кафолатлаш агентлиги билан биргаликда FINGROW дастурини амалга оширмоқда. Дастур кичик ва ўрта бизнесни молиялаштиришни кенгайтириш ҳамда рақамли молиявий хизматларни ривожлантиришга қаратилган. Дастур доирасида Жаҳон банкининг 2 миллиард долларлик, Халқаро молия корпорацияси ва Кўп томонлама инвестицияларни кафолатлаш агентлигининг ҳар бири 1 миллиард долларлик маблағлари ҳисобидан жами 6 миллиард долларгача хусусий капитални жалб қилиш кўзда тутилган.

Жаҳон банки маълумотига кўра, дастур узоқ муддат давомида иштирокчи мамлакатларда 18 миллионгача қўшимча ёки сифати яхшиланган иш ўрни яратилишига ёрдам бериши мумкин. Марказий Осиёда дастурнинг биринчи босқичи Ўзбекистонда бошланган.

Бундан ташқари, Бенҳассин таълим сифати ва меҳнат бозори эҳтиёжлари ўртасидаги тафовутни ҳам асосий муаммолардан бири деб ҳисоблайди. Минтақадаги мамлакатларда мактабга қамров даражаси нисбатан юқори бўлса-да, битирувчиларнинг билим ва кўникмалари иш берувчилар талабига ҳар доим ҳам мос келмайди.

Марказий Осиё мамлакатларининг имкониятлари бир-биридан фарқ қилади

Жаҳон банки вакилининг таъкидлашича, Марказий Осиёнинг беш мамлакати умумий тарих ва маданий меросга эга бўлса-да, уларнинг иқтисодий имкониятлари ва ривожланиш йўллари турлича. Қозоғистон катта ҳудуд ва нефт-газ захираларига эга. Туркманистон дунёдаги йирик табиий газ захираларидан бирига эга мамлакат ҳисобланади. Ўзбекистонда олтин захиралари билан бирга, кўп сонли ва ўсиб бораётган аҳоли ҳам иқтисодий имконият яратади.

Тожикистон ва Қирғизистон эса катта гидроэнергетика салоҳиятига эга. Бу мамлакатларда сув оқимидан электр энергияси ишлаб чиқаришни кенгайтириш нафақат ўз иқтисодиёти, балки бутун минтақанинг энергия таъминоти учун ҳам муҳим бўлиши мумкин.

Бенҳассиннинг фикрича, мамлакатлар ўртасидаги ушбу фарқлар тўсиқ эмас, аксинча, ўзаро ҳамкорлик учун имкониятдир. Масалан, бир мамлакат энергия ишлаб чиқаришда, бошқаси эса саноат, қайта ишлаш ёки транспорт хизматларида катта салоҳиятга эга бўлиши мумкин. Марказий Осиё давлатлари раҳбарларининг маслаҳат учрашувлари ҳам савдо, сув, энергетика ва транспорт масалаларида ҳамкорликни кучайтиришга хизмат қилмоқда.

Хорижий инвестициялар қандай қилиб кўпроқ фойда келтириши мумкин?

Бенҳассиннинг айтишича, Марказий Осиёнинг асосий муаммоси дунёда инвестиция учун маблағ етишмаслигида эмас. Жаҳон банки вакили глобал миқёсда банклар ва институционал инвесторлар бошқарувида қарийб 280 триллион доллар маблағ борлигини таъкидлади.

Асосий масала — ушбу маблағларни Марказий Осиёдаги истиқболли лойиҳаларга жалб қилиш учун зарур шароит яратиш. Бунинг учун инвесторлар учун қоидалар барқарор бўлиши, шартномалар ишончли ҳимоя қилиниши, валюта курсининг ўзгариши билан боғлиқ хавфлар камайтирилиши ва бизнесни молиялаштириш имкониятлари кенгайтирилиши керак.

Жаҳон банки вакилининг фикрича, табиий ресурсларни қазиб олишга йўналтирилган инвестициялар давлат бюджетига катта даромад келтириши мумкин. Аммо бундай лойиҳаларнинг бошқа тармоқларга таъсири чекланган бўлиши эҳтимоли бор.

Қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини қайта ишлаш, енгил саноат, туризм ва бизнес хизматларига киритилган инвестициялар эса кўпроқ маҳаллий иш ўринлари яратиши, маҳаллий етказиб берувчилар учун буюртмаларни ошириши ва янги билим ҳамда технологияларнинг тарқалишига ёрдам бериши мумкин.
Шу сабабли ҳукуматлар фақат қанча инвестиция жалб қилинганига эмас, балки бу маблағлар иқтисодиётга қандай таъсир кўрсатаётганига ҳам эътибор қаратиши лозим.

Янги транспорт йўлаклари учун йўлларнинг ўзи етарли эмас

Марказий Осиё учун муҳим йўналишлардан бири — Каспий денгизи орқали ўтувчи ва Европа билан Осиёни боғлайдиган Ўрта йўлакдир. Бироқ Жаҳон банки вакилининг таъкидлашича, янги темирйўллар, автомобиль йўллари ва портлар қуришнинг ўзи юк ташишни тезлаштириш учун етарли эмас.

Чегарадан ўтишдаги кечикишлар, божхона ҳужжатлари, юкларни бир транспорт туридан бошқасига ўтказиш ва мамлакатлар ўртасидаги тартибларнинг фарқ қилиши ҳам транспорт харажатларини оширади.

Жаҳон банкининг Каспий денгизи орқали ўтувчи транспорт йўлагида жаҳон даражасидаги савдо-логистика тизимини ривожлантириш номли ҳисоботида қайд этилишича, ушбу йўлак бўйича тўғри инвестициялар ва ислоҳотлар амалга оширилса, 2040-йилгача савдо ҳажмини уч баравардан кўпроқ ошириш ва йўлга кетадиган вақтни икки баравар қисқартириш мумкин. Консерватив ҳисоб-китобларга кўра, бу даврга бориб қўшимча 2 миллионта иш ўрни яратилиши мумкин.

Агар транспорт ва савдо тартиблари ҳам самаралироқ ташкил этилса, савдо ҳажми тўрт бараваргача ошиши, ташиш вақти эса учдан икки қисмга қисқариши мумкин.

Ҳисоботда 2040-йилгача темирйўллар, портлар ва уларга туташ автомобиль йўлларини ривожлантириш учун 25 миллиард доллардан ортиқ инвестиция зарурлиги қайд этилган. Бундан ташқари, логистика марказлари, рақамли тизимлар ва юк ташиш воситаларига ҳам маблағ йўналтириш керак бўлади.

Жаҳон банки бу борада ягона рақамли транспорт тизимини яратиш, темирйўл ва денгиз транспорти ишини мувофиқлаштириш, юк ташишдаги муаммоларни мунтазам кузатиш ҳамда давлатга қарашли транспорт корхоналарининг самарадорлигини оширишни муҳим деб ҳисоблайди.

Бенҳассиннинг фикрича, инфратузилма билан бирга божхона ва логистика тартиблари ҳам яхшиланмаса, янги йўлларга киритилган инвестициялардан олинадиган иқтисодий фойда кутилганидан анча паст бўлиши мумкин.

Ёшлар учун қандай иш ўринлари керак?

Марказий Осиёда, айниқса, Ўзбекистон, Тожикистон ва Қирғизистонда меҳнат ёшидаги аҳоли сони тез ўсмоқда. Бу иқтисодиёт учун катта имконият, бироқ етарли иш ўринлари яратиш заруратини ҳам кучайтиради.

Бенҳассиннинг маълумотига кўра, келгуси 10–15 йил ичида дунё бўйича 1,2 миллиард нафар ёш меҳнат ёшига етади. Бироқ шу даврда тахминан 420 миллионта иш ўрни яратилиши кутилмоқда. Ривожланаётган мамлакатларда иш ўринларининг ҳар ўнтадан тўққизтаси хусусий сектор томонидан яратилади. Шу сабабли Марказий Осиёда бандлик муаммосини фақат давлат ташкилотлари ҳисобига ҳал қилиб бўлмайди. Хусусий корхоналар ҳам кенгайиши, янги лойиҳаларга сармоя киритиши ва кўпроқ одамни иш билан таъминлаши керак.

Жаҳон банки вакили янги иш ўринлари яратишда бир нечта йўналишни истиқболли деб ҳисоблайди:

• қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини қайта ишлаш ва озиқ-овқат ишлаб чиқариш;

• туризм ва логистика хизматлари;

• молиявий ҳамда рақамли хизматлар;

• енгил саноат ва минтақавий бозорларга мўлжалланган ишлаб чиқариш.
  

Бироқ бунинг учун малакали ишчилар керак. Жаҳон банкининг таҳлилига кўра, Қирғизистонда меҳнат бозорига кириб келаётган ёшларнинг қарийб ярми иш берувчилар талаб қиладиган кўникмаларга эга эмас.
Ўзбекистонда ҳам иш берувчиларнинг ярмидан кўпи малакали кадрлар етишмаслигини бизнес ривожланишига тўсқинлик қилаётган муаммолардан бири сифатида кўрсатади.

Бенҳассиннинг фикрича, таълим тизими фақат диплом беришга эмас, балки ёшларга амалий билим ва касбий кўникмалар беришга йўналтирилиши керак. Бу, айниқса, рақамли хизматлар ва замонавий ишлаб чиқариш соҳаларида муҳим.

2035-йилга бориб Марказий Осиё иқтисодиёти қандай ўзгариши керак?

Жаҳон банки вакилининг фикрича, 2035-йилга бориб Марказий Осиёдаги муваффақиятли иқтисодий ўзгаришларни бир неча асосий кўрсаткич орқали баҳолаш мумкин. Биринчидан, иқтисодиёт табиий ресурслар ва давлат инвестицияларига камроқ боғлиқ бўлиши керак. Ишлаб чиқариш, қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини қайта ишлаш, туризм ва замонавий хизматлар каби соҳаларнинг иқтисодиётдаги улуши ортиши лозим. Экспортда ҳам хомашё билан чекланиб қолмасдан, тайёр ва қўшимча қиймати юқори маҳсулотлар улушини ошириш муҳим.

Иккинчидан, корхоналар самарадорлиги ошиши ва хусусий бизнес кўпроқ иш ўрни яратиши керак.
Учинчидан, иқтисодий ўсиш аҳоли даромадларида ҳам акс этиши зарур. Жумладан, аҳолининг даромади энг паст 40 фоизини ташкил этувчи қатлам даромадлари мамлакат бўйича ўртача даромадга нисбатан тезроқ ўсиши, пойтахт ва бошқа шаҳарлар ўртасидаги иқтисодий тафовутлар камайиши керак. Аёллар ва ёшларнинг меҳнат бозоридаги иштирокини ошириш ҳам муҳим.

Тўртинчидан, мамлакатлар иқтисодиёти жаҳон бозоридаги хомашё нархларининг ўзгаришига камроқ боғлиқ бўлиши лозим. Бундан ташқари, сув танқислиги ва иқлим ўзгариши минтақа учун жиддий хавф бўлиб қолмоқда. Тянь-Шань ва Помир тоғларидаги музликларнинг қисқариши келажакда сув ресурслари камайишига олиб келиши мумкин. Бу эса қишлоқ хўжалиги, энергетика ва аҳоли турмушига таъсир кўрсатади.

Жаҳон банки Марказий Осиёда сув ва энергетика хавфсизлигини мустаҳкамлашга қаратилган Марказий Осиё сув ва энергетика дастурини ҳам қўллаб-қувватламоқда. Банк маълумотига кўра, дастурнинг тўртинчи босқичи доирасида Жаҳон банкининг 3,3 миллиард долларлик инвестициялари қўллаб-қувватланган ва минтақа иқтисодиётларига 7 миллиард доллардан ортиқ давлат ҳамда хусусий инвестицияларни жалб қилишга ёрдам берилган.

Ниҳоят, иқтисодий ривожланиш учун қонун устуворлиги, шартномаларнинг бажарилиши ва назорат қилувчи идораларнинг мустақил ҳамда самарали ишлаши ҳам муҳим.

Бенҳассиннинг асосий хулосаси шуки, Марказий Осиёнинг муваффақиятини фақат ялпи ички маҳсулотнинг ўсиши ёки жалб қилинган инвестициялар миқдори билан ўлчаб бўлмайди. Ҳақиқий натижа иқтисодиётнинг турли тармоқлари ривожланиши, хусусий бизнес кенгайиши, иш ўринлари сифати яхшиланиши ва аҳоли даромадлари ошишида намоён бўлиши керак.

Эслатиб ўтамиз, аввалроқ Жаҳон банки Ўзбекистонга 100 миллион доллар қарз бермоқчилиги ҳақида ёзган эдик.