«Олтин талвасаси»нинг якуни: нега дунё марказий банклари захираларини кескин сотишни бошлади?

Дунё марказий банклари қимматбаҳо металлар бозоридаги стратегиясини ўзгартириб, кўп йиллик жамғариш босқичидан активларни сотишга ўтмоқда. Бундай қадамга ҳарбий можароларнинг оқибатлари, ликвидлик танқислиги, миллий валюталарни барқарорлаштириш зарурати ҳамда энергия ташувчилар ва мудофаа харажатларининг ошиши асосий сабаб бўлди. Бу ҳақда «CNBC» телеканали хабар берди.

Геосиёсий вазият фонида нархлар коррекцияси

Спот олтин (металлни зудлик билан етказиб бериш шарти билан тузилган шартномалар) айни пайтда бир унция учун тахминан 4 838 доллар атрофида сотилмоқда. Январ ойи охиридаги энг юқори кўрсаткичдан бери, геосиёсий хавфлар кучайганига қарамай, металл нархи тахминан 10-12 фоизга пастлаб, коррекция ҳудудига кирди. Бу ўтган йилги ўсиш суръатларига нисбатан кескин бурилишдир; ўшанда фоиз ставкалари ошишига қарамай, айнан марказий банкларнинг харидлари нархларни ушлаб турган эди.

«Биз бозорнинг алоҳида иштирокчилари сифатида марказий банклар томонидан олтиннинг сезиларли даражада сотилаётганини кузатмоқдамиз», – деб таъкидлади «MKS Pamp» компаниясининг металлар бўйича стратегия бўлими раҳбари Никки Шилдс ўз шарҳида.

Энергетика, мудофаа ва кучсиз валюталар

Таҳлилчилар ушбу тенденцияни уруш даври воқелиги билан боғламоқда. Қиммат нефт импортга қарам бўлган иқтисодиётларга зарба бермоқда, валюта курсларининг тебраниши эса регуляторларни молиявий бозорлар фаолиятига фаолроқ аралашишга мажбур қилмоқда. Бундан ташқари, харажатларни ошириш зарурати ҳам давлатларга босим ўтказяпти.

Шилдснинг сўзларига кўра, олтин нархи бир унция учун 5 000 долларга яқинлашган пайтда кўплаб банклар «фойда келтирувчи хазина устида ўтирган эди». Эндиликда уларнинг айримлари ушбу захиралардан энергия ташувчилар ва мудофаа учун ошиб кетган ҳисоб-китобларни тўлаш ёки кучсизланаётган миллий валюталарини қўллаб-қувватлаш учун фойдаланмоқда.

Энг катта зарба остида ривожланаётган бозорларнинг марказий банклари қолди. АҚШ долларининг мустаҳкамланиши ва қарз олиш қийматининг юқорилиги уларнинг миллий валюталарига бўлган босимни кучайтирмоқда. «Standard Chartered» банкининг бош инвестиция директори Стив Брайс шундай тушунтиради:

«Ривожланаётган мамлакатлар валюталарининг заифлиги айрим марказий банкларни курсларни барқарорлаштириш учун олтин сотишга мажбур қилди».

Кимлар аллақачон «жамғармаларини очди»?

Гарчи захиралар сотилгани ҳақидаги расмий маълумотлар кўпинча кечикиб эълон қилинса ёки ёпиқлигича қолса-да, бозор аллақачон аниқ белгиларни қайд этмоқда. «Metals Focus» тадқиқот компаниясининг 10-апрел куни эълон қилинган ҳисоботига кўра, март ойида Туркия энг фаол сотувчига айланди. Мамлакат расмий олтин захиралари своплар (активларни вақтинча айирбошлаш операциялари) ва тўғридан тўғри сотувлар ҳисобига 131 тоннага қисқарди, чунки ҳукумат лира курсини ушлаб туришга ҳаракат қилди. Эрон иштирокидаги уруш бошланганидан бери Туркия лираси АҚШ долларига нисбатан яна 1,7 фоизга қадрсизланиб, ўзининг тарихий минимал даражаларини янгилади.

Бундай динамика бошқа мамлакатларда ҳам кузатилмоқда. «Metals Focus» маълумотларига кўра, Россия сўнгги ойларда, эҳтимол, бюджет тақчиллигини молиялаштириш учун олтин захираларини қисқартирган. Гана ҳам валюта ликвидлигини ошириш мақсадида захираларини сотган. Ҳатто 2024 ва 2025-йилларда олтиннинг энг йирик харидори бўлган Полша марказий банки раҳбари ҳам яқинда мудофаа харажатларини молиялаштириш учун захираларнинг бир қисмини сотиш имкониятини кўриб чиққан эди.

Бозорда асосий харидорнинг йўқлиги ва муқобиллар танқислиги

Ушбу ўзгариш катта аҳамиятга эга, чунки сўнгги йилларда айнан марказий банклар олтин бозорининг энг мустаҳкам таянчи бўлиб келаётган эди. «World Gold Council» (Жаҳон олтин кенгаши) маълумотларига кўра, 2022-йилдан 2024-йилгача улар ҳар йили 1 000 тоннадан ортиқ олтин сотиб олишган, бу эса расмий талабнинг тарихий рекордидир. Бироқ, бозор юқори ўзгарувчанлик (волатиллик) билан тўқнаш келгани сабабли, 2025-йилнинг ўзидаёқ харидлар ҳажми 863 тоннагача камайди.

«Natixis» банки таҳлилчиларининг қайд этишича, марказий банклар томонидан амалга оширилаётган сотувлар чакана инвесторларнинг олтин бозорини оммавий равишда тарк этиши билан бир вақтга тўғри келди. Капитал оқиб чиқишининг яна бир омили сифатида «Natixis» АҚШ давлат облигациялари даромадлилигининг ошишини кўрсатмоқда – қарз қимматли қоғозлари бўйича юқори фоизлар ўзидан пассив даромад келтирмайдиган олтиннинг жозибадорлигини пасайтиради.

Шу билан бирга, Ҳиндистон Резерв банки, Хитой Халқ банки ва Германия Бундесбанки каби йирик захира эгалари металл билан боғлиқ жорий операциялари ҳақидаги маълумотларни очиқламаяпти. Бу эса давлат секторидаги реал пул оқимларининг шаффофлиги чекланганлигини яна бир бор таъкидлайди.

Асосий омиллар

Жаҳон олтин кенгашининг тарихий ҳисоботлари маълумотларига кўра, ҳозирги инқироз бошлангунга қадар расмий муассасалар томонидан олтинга бўлган талаб мисли кўрилмаган даражада юқори эди. 2024-йилда дунё марказий банклари долларга қарамликни камайтириш ва инфляциядан ҳимояланиш истагида 1 044 тонна металл сотиб олишди.

Масалан, Туркия 2024-йил давомида ўз захираларини 75 тонна олтинга кўпайтирган эди. Шунга кўра, мамлакатнинг атиги бир ой ичида 131 тонна олтин сотиши ликвидликнинг (нақд пул маблағларининг) ўта даражада танқислигини яққол кўрсатиб турибди. 2024-йилда ўз захираларига 90 тоннадан ортиқ олтин қўшган ва уни хавфсизликнинг стратегик таянчи деб атаган Полша ҳам ҳозирда қийин танлов қаршисида қолди: олтин жамғаришни давом эттириш ёки минтақавий беқарорлик фонида армияни кучайтириш учун «жонли» пул ишлатиш.

Бу нима учун муҳим?

Глобал макроиқтисодиёт учун ушбу тенденция инқироз даврида давлатларнинг хулқ-атвор модели ўзгараётганини ифодалайди. Одатда олтин – мамлакатлар турли тўқнашувлар ва нотинчликлар олдидан капитал жамғарадиган «хавфсиз бошпана» ҳисобланади. Бироқ ҳозирги макроиқтисодий босим – қиммат нефт, АҚШ долларининг кучлилиги ва юқори кредит ставкаларининг бирикиши – шу қадар кучлики, давлатлар ўзларининг «хавфсизлик ёстиқчаси»ни нақд пулга айлантиришга (монетизация қилишга) мажбур бўлмоқда.

Бу шуни англатадики, бозор юқори нархларнинг энг қудратли кафолатчисини йўқотмоқда: агар марказий банклар ҳисоб-китобларни тўлаш ва иқтисодиётни қўллаб-қувватлаш учун металлни сотишда давом этса, олтин нархи босим остида қолаверади. Инвесторлар эса ўз портфеллари қийматини сақлаб қолиш учун (давлат облигациялари каби) даромадлироқ муқобилларни излашларига тўғри келади.