СИ санъат асарларига инвестиция қилишни ўргатишни бошлади

«Bloomberg»нинг ёзишича, сунъий интеллект воситалари профессионал маслаҳатчиларнинг ўрнини тўлиқ боса олмайди ва баҳолашдаги барча омилларни қамраб ола олмайди.

Қайси сервислар аллақачон фаолият юритмоқда?

Рақамли платформалар ва санъат асарларининг қийматини баҳолаш воситалари алгоритмлар ва сотув маълумотлари базасидан фойдаланиб, коллекционерлар ва инвесторлар учун қиймат йўриқларини шакллантиради.

Масалан, «MyArtBroker» платформаси, тиражли графика бозорида фаолият юритиб, принтлар қийматини тезкор баҳолаш воситасини таклиф этади. Алгоритм 400 та аукцион уйларидан олинган принт ва тиражлар савдоларини, шунингдек, хусусий битимлар ва платформадаги коллекционерлар талабини ҳисобга олади. Шунингдек, у ишнинг қийматига таъсир этувчи яна 40 та омилни – ранг, имзолар ва қоғоз тури кабиларни – назорат остидаги ўрганиш усули билан таҳлил қилади, бу жараёнда кирувчи маълумотлар экспертлар томонидан текширилади.

«Artscapy» платформаcи эса коллекциялар бошқаруви, сотув ва санъат молиялаштиришни бирлаштиради. Унинг СИ модели аукцион маълумотлари, хусусий савдолар ва коллекционерлар ички статистикаси асосида ўргатилган. Фойдаланувчилар баҳоланган қийматни бепул олишлари мумкин, аммо тўловли экспертиза ишнинг қиймати, ликвидлик ва ўзгарувчанлик ҳақида тўлиқ ҳисоботни ўз ичига олади.

Бозор иштирокчилари сўзларига кўра, бундай воситалар янги харидорлар, айниқса, пастроқ қиймат сегментида, ишончини оширади ва мавжуд коллекционерларга ўз тўпламларининг қийматини кузатиш имконини беради. Шунингдек, бундай моделлар санъатга гаров қўйиш ва коллекцияларни суғурталашда ҳам аллақачон қўлланила бошлаган.

Маълумотлар муаммоси ва «ёпиқ» бозор

Маълумки, санъат асарининг қиймати қанча бўлиши кераклигини аниқлаш жуда қийин, чунки кўплаб галереялар нархларни ошкор қилмайди ва галерея ва дистрибьюторлар битимлари камдан-кам ҳолатларда оммага маълум бўлади. Савдога оид ягона омма учун очиқ маълумот қайта сотув аукцион бозоридан олинади ва бу харидорларни хурсанд қилмаслиги мумкин, улар етарли ишончга эга бўлмай харид қила олмаслиги ёки ортиқ тўлаганликларини ҳис қилишлари мумкин. «Deloitte Private» ва «ArtTactic Art & Finance Report 2025» ҳисоботлари учун сўралган коллекционерларнинг ярмидан кўпи нархлар очиқ эмаслигини бозорда катта тўсиқ деб ҳисоблашган.

Маълумотларга кўра, санъат савдосининг 60 фоиздан ортиғи галереялар ва дистрибюторлар томонидан ёпиқ эшиклар орқали амалга оширилади. Шу боис кўплаб воситалар провайдерлари аукцион маълумотлари ва ўз платформаларидаги хусусий битимларга таянади.

«Бозор учун катта савол – хусусий санъат битимларига катта ҳажмда қандай кириш мумкин ва бу нега жуда қийин», – дейди «Artscapy» бош директори Алессандро де Стазио.

Санъат бозорида энг таъсирли аукцион нархлари базасига эга «Artnet» платформаси ҳам бу масалани кўриб чиқмоқда. 2025 йилда инвестиция компанияси «Beowolff Capital Artnet» ва энг йирик онлайн санъат маркетплейси «Artsy»нинг назорат пакетини харид қилди.

«Beowolff» бош директори Андрю Волф «Artnet» аукцион маълумотлари билан «Artsy»нинг биринчи савдо ва фойдаланувчи хулқини боғлайдиган СИ-аналитикани ривожлантирмоқчи. Аниқ деталлар ҳали очилмаган бўлса-да, Волф бундай баҳолаш воситаларини қўллашнинг кўплаб сценарийларини кўряпти – харидор ва сотувчилар учун икки платформада, шунингдек, санъат гарови ёки суғурталаш каби қўшимча хизматлар учун ҳам.

СИ санъат маслаҳатчиларининг ўрнини боса оладими?

Мутахассислар фикрича, бундай технологиялар профессионал санъат маслаҳатчиларининг ўрнини тўлиқ боса олмайди.

«СИ фақат формаллаштирилиши мумкин бўлган параметрларни таҳлил қила олади – яратилиш йили, ўлчами, медиа тури, аукцион маълумотлари. Лекин у бир қатор аҳамиятли омилларни ҳисобга олмайди: ижодкорнинг умумий ижодида алоҳида асарнинг ўрни, кўргазма тарихи, «provenance» (асарнинг пайдо бўлиш тарихи), ҳолати ва институционал контекст», деб таъкидлайди «Bloomberg» агентлиги.

Ҳатто бир муаллифнинг, бир йил ва форматдаги асарлари ҳам айнан шу нюанслар туфайли сезиларли даражада турлича нархларда сотилиши мумкин, бу эса эксперт тафсирини ва бозор алоқаларини талаб қилади.

Бундан ташқари, алгоритмлар бозорнинг «саноқсиз» томонини акс эттирмайди – галереялар ва коллекционерлар муносабатлари, обрў ва асар тарихи. Санъат соҳаси иштирокчилари фикрича, санъатни рақамли баҳога қисқартириш, уни шахсан кўришдан аввал уни қабул қилишни нотўғри шакллантириши мумкин.