Автомобиллардан консерваларгача: Эрон уруши глобал алюминий таъминотига қандай таъсир кўрсатмоқда?

Эрон уруши мана шундай заиф нуқталарни юзага чиқармоқда. Ҳўрмуз бўғозининг ёпилиши ва металл эритиш заводларига уюштирилган тўғридан-тўғри ҳужумлар оқибатида, бутун дунёни хом ашё билан таъминловчи ушбу муҳим минтақада ишлаб чиқариш ҳажми кескин пасайиб кетди.

Бунинг оқибатида юзага келган таъминот инқирози бозор тарихидаги энг йирик зарбалардан бирига айланиш хавфи бор. Алюминий енгил ва эгилувчан металл сифатида маиший электроника ва озиқ-овқат қадоқларидан тортиб, қурилиш, аэрокосмик ҳамда автомобилсозлик саноатигача кенг қўлланилади. Шу боис инқирознинг таъсири аллақачон глобал иқтисодиётда ўз аксини топмоқда.

Алюминий нархидаги сўнгги ўзгаришлар

Эрон уруши бошланганидан буён алюминий нархларида кучли беқарорлик кузатилмоқда. Нархлар дастлаб 2022 йилдан бери кузатилмаган энг юқори чўққига кўтарилди, аммо кейинчалик урушнинг кенг кўламли иқтисодий оқибатларига доир хавотирлар фонида бироз пасайди.

Бироқ, март ойининг охирига келиб, Эроннинг дрон ва ракеталари Бирлашган Араб Амирликлари (БАА) ҳамда Баҳрайндаги иккита йирик алюминий заводига зарба бергач, нархлар яна кескин ошиб кетди. Эрон Ислом инқилоби муҳофизлари корпуси мазкур заводлар АҚШ армиясини хом ашё билан таъминлаганини айтиб, бу ҳужумларни АҚШ ва Исроилнинг Эрон инфратузилмасига берган зарбалари учун ўзига хос қасос деб атади. Минтақадаги энг йирик эритиш заводларидан бири ҳисобланган БААдаги корхона ўз фаолиятини тўхтатишга мажбур бўлди ва ишлаб чиқаришни қайта йўлга қўйиш учун бир йилгача вақт талаб этилишини маълум қилди. Глобал хом ашё тақчиллиги хавфи ортиб бораётганини англаган трейдерларнинг хатти-ҳаракатлари ортидан, Лондон металлар биржасида алюминий фючерслари апрел ойи давомида қимматлашда давом этди.

Гарчи 8 апрел куни Эрон ва АҚШ ўртасида ўт очишни тўхтатиш бўйича келишувга эришилган бўлса-да, 17 апрел ҳолатига кўра Ҳўрмуз бўғози ҳамон ёпиқлигича қолмоқда. Кўплаб трейдер ва таҳлилчиларнинг фикрича, алюминий нархи 2022 йилда Украина уруши таъминот инқирозини келтириб чиқарган пайтдаги тарихий максимумдан — яъни бир тоннаси учун 4000 доллардан ҳам ошиб кетиши мумкин.

Хом ашё тақчиллиги билан боғлиқ хавотирлар реал бозорларда ҳам ўз аксини топмоқда. «Fastmarkets Ltd.» нархларни шакллантириш агентлигининг маълумотларига кўра, харидорлар томонидан алюминийни узлуксиз олиш учун тўланадиган устама ҳақлар кескин ошган. Хусусан, қурилиш материалларидан тортиб самолёт ясашгача бўлган кўплаб соҳаларда ишлатиладиган алюминий қуймалари учун қўшимча тўловлар АҚШ ва Исроилнинг Эронга қилган ҳужумидан кейинги олти ҳафта ичида Европада 90 фоиздан ортиқ қимматлаган.

Алюминийнинг спот (нақд) нархлари ҳатто фючерслардан ҳам ошиб кетди. Бу ҳолат бозорда талабнинг таклифдан кескин ортиб кетганидан далолат беради. «JPMorgan Chase & Co» таҳлилчилари ишлаб чиқаришдаги улкан йўқотишлар эндиликда муқаррар эканидан огоҳлантириб, жорий йилда бозор сўнгги 25 йил ичидаги энг йирик хом ашё тақчиллигига дуч келишини таъкидламоқда.

Яқин Шарқ алюминий таъминотида қанчалик муҳим?

Форс кўрфазининг араб давлатлари арзон энергия манбаларидан унумли фойдаланган ҳолда рақобатбардош алюминий саноатини барпо этишга ўнлаб йиллар сарфлади. Бу шунчаки нефт ва газ экспорти билан чекланиб қолмай, балки ишлаб чиқариш соҳасини ривожлантиришга қаратилган кенг кўламли стратегиянинг бир қисмидир. Улкан миқдордаги электр энергиясини талаб қилувчи алюминий эритиш жараёни мазкур стратегиянинг ўзаги бўлиб келмоқда.

Бугунги кунда БАА, Қатар, Саудия Арабистони ва Ўмон каби давлатлар алюминий эритиш бўйича йирик марказларга айланган. Глобал ишлаб чиқаришнинг қарийб 9 фоизи Яқин Шарқ ҳиссасига тўғри келади. Яқинда ҳужумга учраган иккита заводнинг ўзи йилига тахминан 3,2 миллион тонна маҳсулот ишлаб чиқариш қувватига эга. Кўрфаз ҳамкорлик кенгашига аъзо мамлакатларнинг умумий кўрсаткичи эса 6 миллион тоннадан ошади. «International Aluminium» савдо уюшмаси маълумотларига кўра, ўтган йили дунё бўйича жами ишлаб чиқариш ҳажми қарийб 74 миллион тоннани ташкил этган ва бунинг 60 фоизи Хитой улушига тўғри келган.

Минтақада ишлаб чиқарилган маҳсулотнинг асосий қисми хорижга, хусусан, Европа ва Шимолий Америкага экспорт қилингани сабабли, у жаҳон бозорида ўта муҳим рол ўйнайди. Европа Иттифоқига импорт қилинадиган алюминийнинг қарийб тўртдан бир қисми айнан Кўрфаз минтақасидан келтирилади. Шу билан бирга, ушбу заводлар боксит ва алумина каби четдан келтириладиган хом ашёга қаттиқ қарам. Бу эса уларни юк ташиш йўналишларидаги узилишлар олдида ниҳоятда заиф қилиб қўяди.

Уруш алюминий саноатига қандай таъсир кўрсатди?

Корхоналарга тўғридан-тўғри ҳужумлар уюштирилгунига қадар ҳам Ҳўрмуз бўғозининг ёпилиши асосий хом ашё таъминотини чеклаб қўя бошлаган эди. Алюминий ишлаб чиқариш жараёни боксит рудасидан олинадиган ҳамда Австралия ва Гвинея каби давлатлардан минтақага импорт қилинадиган оқ кристалл кукун — алуминага боғлиқ.

Бўғознинг ёпилиши оқибатида айрим заводлар ўз фаолиятини чеклашга мажбур бўлди. Қатарнинг «Qatalum» компанияси 12 март куни ишлаб чиқариш ҳажмини қарийб 40 фоизга қисқартиришини эълон қилган бўлса, «Aluminium Bahrain» 15 мартда ўз қувватларининг бешдан бир қисмини тўхтатишини билдирди. Саноат раҳбарларининг огоҳлантиришича, агар бўғоз очилмаса, ишлаб чиқаришнинг янада қисқариши муқаррар. Бу эса нархларни 2022 йилги рекорд кўрсаткичдан ҳам ошириб юбориши мумкин.

Металл эритиш заводларининг бевосита нишонга олиниши эса узилишларнинг янада узоқроқ давом этиш хавфини туғдирмоқда. Алюминий эритиш заводи фаолиятини тўхтатиш ва уни қайта ишга тушириш ўта мураккаб ҳамда серхаражат жараён ҳисобланади. Вазият барқарорлашган тақдирда ҳам, йўқотилган ишлаб чиқариш қувватлари тезда тикланмайди.

Алюминийдан қайси соҳаларда фойдаланилади?

Алюминий ўзининг енгиллиги, мустаҳкамлиги ва занглашга чидамлилиги билан қадрланади. У самолёт ва автомобилсозликда, шунингдек, ичимлик идишлари ҳамда зарқоғоз (фолга) каби қадоқлаш материалларини ишлаб чиқаришда кенг қўлланилади. Енгил вазн ва юқори мустаҳкамликка эга бўлгани сабабли, қурилиш соҳасида ҳам пўлатдан кейин энг кўп ишлатиладиган иккинчи металл ҳисобланади.

Юқори ўтказувчанлик хусусияти туфайли у энергетика саноатида, хусусан, ҳаво электр узатиш тармоқларида ҳам ўта муҳим аҳамиятга эга. Электромобиллар, қайта тикланадиган энергия ва дата-марказлар каби жадал ривожланаётган тармоқлар томонидан ушбу металлга бўлган талаб тобора ортиб бормоқда. Сабаби, алюминий бу соҳаларда самарадорликни оширишда асосий рол ўйнайди. Бу ҳолат сўнгги йилларда суръати пасайган Хитойдаги қурилиш ва инфратузилма каби бошқа бозорлардаги йўқотишларнинг ўрнини қоплашга хизмат қилмоқда.

Истеъмолчиларни нималар кутмоқда?

Алюминий пўлатдан кейин энг кўп ишлатиладиган металл бўлгани сабабли, нархларнинг муттасил ошиши шундоқ ҳам энергия нархларининг кўтарилиши оқибатида молиявий қийинчиликларга дуч келаётган ишлаб чиқарувчиларга қўшимча босим юклайди.

Жаҳон иқтисодиёти учун энг хавотирли жиҳати шундаки, таъминотдаги жиддий узилишлар айрим саноат истеъмолчиларини ихтисослашган алюминий маҳсулотларисиз қолдириши мумкин. Бу эса, ўз навбатида, ишлаб чиқаришни қисқартиришга ёки заводларнинг вақтинча ёпилишига олиб келади.

Ушбу инқирознинг таъсири аллақачон сезилмоқда. Япония каби асосий бозорларда алюминий етказиб бериш учун устама ҳақлар сўнгги ўн йил ичидаги энг юқори даражага кўтарилди. Шу билан бирга, қурилиш, авиация ва транспортда ишлатиладиган қимматроқ қотишмалар таъминотида кескин тақчиллик юзага келмоқда. Япония ва Жанубий Кореянинг бир қанча автомобил эҳтиёт қисмларини ишлаб чиқарувчи компаниялари ғилдирак, двигател блоклари ва цилиндр каллаклари каби қисмлар учун зарур бўлган дастлабки қуйма қотишмаларни сотиб олиш мақсадида Россиядаги алюминий ишлаб чиқарувчи корхоналар билан музокаралар олиб бормоқда.

Яқин Шарқдаги металл эритиш заводлари ушбу материалларни Европага, шунингдек, АҚШга ҳам етказиб берувчи асосий манба бўлиб келган. Таъминотдаги узилишлар кучайиб бораётган бир пайтда, ҳарбий соҳада қўлланиладиган ўта тоза алюминий тақчиллиги билан боғлиқ хавотирлар ҳам ортмоқда. Баҳрайннинг «Alba» компанияси инқироз даврида мослашувчанликни сақлаб қолиш мақсадида аэрокосмик ва мудофаа каби қатор соҳаларда қўлланиладиган, қўшимча қийматга эга маҳсулотлар ишлаб чиқаришни қисқартириб, унинг ўрнига оддий товар тоифасидаги алюминий ишлаб чиқаришни кўпайтиришини аллақачон маълум қилган.