Иккинчи жаҳон уришидан сўнг шаклланган жаҳон тартиби барбод бўлдими?

Мюнхенда ўтган хавфсизлик конференциясида жаҳон етакчилари халқаро тартибнинг инқирозини очиқ эътироф этди. 2026 йилги хавфсизлик ҳисоботи «Парчаланиш арафасида» деб номланди ва глобал институтлар заифлашаётгани қайд этилди. Германия канцлери Фридрих Мерц «аввалги жаҳон тартиби энди йўқ» эканини таъкидлаб, унинг ўрнини катта давлатлар ўртасидаги кескин рақобат эгаллаганини айтди.

Франция президенти Эммануэл Макрон Европада эски хавфсизлик архитектураси барҳам топганини, қитъа эҳтимолий ҳарбий тўқнашувларга тайёр туриши лозимлигини билдирди. АҚШ давлат котиби Марко Рубио ҳам «янги геосиёсий давр» бошланганини тан олди.

Миллиардер ва инвестор Рей Далио ижтимоий тармоқда бу жараённи «Буюк цикл»нинг олтинчи босқичи, яъни глобал беқарорлик даври сифатида тавсифлади. Унинг фикрича, халқаро ҳуқуқ ўрнини куч сиёсати эгалламоқда, қарорлар эса институционал механизмлар эмас, босим ва намойишкорона куч орқали қабул қилинмоқда.

Беш турдаги уруш

Далио таҳлилига кўра, давлатлар тўғридан-тўғри ҳарбий тўқнашувдан олдин бошқа воситалардан фойдаланмоқда. Булар иқтисодий урушлар, технологик чекловлар, геосиёсий босим, капитал ва молиявий санкциялар ҳамда ниҳоят ҳарбий ҳаракатлардир.

У 1930-йиллар тажрибасини эслаб, Буюк депрессия популизм ва авторитаризм кучайишига олиб келганини қайд этди. Иқтисодий босимлар кўп ҳолларда очиқ урушдан аввал бошланади. Масалан, 1941 йил олдидан АҚШ Япония активларини музлатиб, нефт эмбаргоси жорий этган.

Ҳарбий иқтисодиёт шароитида давлатлар товарларни нормалаш, нархларни белгилаш, капитал ҳаракатини чеклаш ва пул эмиссиясини оширишга ўтади. Бу эса қоғоз валюталар қадрсизланишига олиб келади.

Инвесторлар учун сигнал

Далионинг таъкидлашича, бундай даврларда молиявий инструментлар сиёсий босим воситасига айланиши мумкин. Тарихан олганда, беқарорлик шароитида олтин каби қатъий активлар капитални сақлашда самарали восита бўлган.

Мюнхендаги баёнотлар, унинг фикрича, оддий риторика эмас, балки глобал хавфсизлик кафолатлари заифлашганини кўрсатувчи расмий сигналдир. Бу эса инвесторлар ва фуқаролар учун янги хавфлар ва ўзгарган қоидаларни англатади.