O‘zbek to‘qimachiligi uchun yangi bozor: AQSHga eksport yo‘lida qanday imkoniyat va to‘siqlar bor?

Xom ashyodan tayyor mahsulotga: eksport tarkibi o‘zgarmoqda

O‘zbekiston uzoq yillar davomida jahon bozoriga asosan paxta tolasi yetkazib beruvchi mamlakat sifatida tanilgan. Keyingi yillarda esa vaziyat tubdan o‘zgardi. Paxtani mamlakatning o‘zida qayta ishlash, kalava ip, gazlama va tayyor kiyim-kechak ishlab chiqarishga e’tibor kuchaydi.

Taqdim etilgan tarmoq ma’lumotlariga ko‘ra, 2025-yilda O‘zbekistonda 134 trillion so‘mlik to‘qimachilik mahsuloti ishlab chiqarilgan. Sohaga 2,1 mlrd dollar xorijiy investitsiya jalb qilingan, eksport hajmi esa 2,6 mlrd dollarga yetgan. Tarmoqda 623 ming kishi mehnat qilmoqda.

2026-yil uchun eksportni 4 mlrd dollarga yetkazish, 2,2 mlrd dollar xorijiy investitsiya jalb qilish vazifasi belgilangan.

Biroq ishlab chiqarish quvvatlarining ortishi mahsulot uchun xaridor topish masalasini o‘z-o‘zidan hal etmaydi. Eksportni ko‘paytirish uchun yangi bozorlarga chiqish, xalqaro talablarga moslashish va ishonchli yetkazib berish tizimini shakllantirish zarur.

Bu borada 2022-yil o‘zbek to‘qimachilik sanoati uchun muhim burilish nuqtasi bo‘ldi. «Cotton Campaign» xalqaro koalitsiyasi O‘zbekiston paxtasiga nisbatan boykotni bekor qildi. Bunga mamlakatda paxta yig‘im-terimida tizimli majburiy mehnat bartaraf etilganining mustaqil kuzatuvlar orqali tasdiqlanishi asos bo‘ldi.

Natijada, xalqaro brendlar bilan hamkorlik qilish yo‘lidagi jiddiy to‘siqlardan biri olib tashlandi.

Bugun O‘zbekiston korxonalari «LC Waikiki», «Inditex», «The North Face» va «Kiabi» kabi xalqaro brendlar bilan ishlamoqda. Biroq yirik brendlar bilan hamkorlik faqat mahsulot sifatiga emas, mehnat sharoiti, ishlab chiqarish jarayonlarining shaffofligi va xom ashyo kelib chiqishini tasdiqlovchi hujjatlarga ham bog‘liq.

Rossiya–Ukraina urushi: logistikadagi eski muammolar yangicha tus oldi

O‘zbekiston eksportining eng zaif nuqtalaridan biri — transport yo‘laklariga bog‘liqlik.

Mamlakatning jahon okeaniga bevosita chiqish imkoniyati yo‘q. Shu sababli Yevropa va Amerikaga mahsulot yetkazishda qo‘shni davlatlar hududidan o‘tuvchi avtomobil va temiryo‘l tarmoqlari, keyin esa dengiz portlaridan foydalanishga to‘g‘ri keladi.

2022-yilda Rossiya–Ukraina urushi boshlanganidan so‘ng Yevroosiyodagi yuk tashish tizimida jiddiy o‘zgarishlar yuz berdi. Rossiya orqali o‘tadigan ayrim yo‘nalishlarda sanksiyalar, to‘lovlar, sug‘urta va tranzit bilan bog‘liq xavflar kuchaydi. Bu holat muqobil transport yo‘laklarini izlash zaruratini oshirdi.

O‘zbekiston uchun muammo faqat yuk tashish narxida emas. Eksportchi mahsulotni belgilangan muddatda yetkazib berishi, xaridor esa buyurtmasi qachon yetib kelishini oldindan bilishi kerak.

Ayniqsa, kiyim-kechak savdosida mavsumiylik muhim. Masalan, yozgi kolleksiya kechikib yetkazilsa, mahsulot sifatli bo‘lgan taqdirda ham xaridor zarar ko‘rishi mumkin.

Shu bois Kaspiy dengizi orqali Kavkaz va Turkiyaga chiquvchi Transkaspiy yo‘lagi, shuningdek, janubiy yo‘nalishdagi transport imkoniyatlari O‘zbekiston uchun tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda.

Biroq yangi yo‘nalishning mavjudligi uning arzon va tezkor ekanini anglatmaydi. Chegaralardan o‘tish, yukni bir transport turidan boshqasiga o‘tkazish, portlardagi kutish muddatlari va bojxona jarayonlari yakuniy xarajatga ta’sir qiladi.

Demak, yangi bozorlarni o‘zlashtirish transport yo‘nalishlarini ko‘paytirish bilan birga, butun yetkazib berish jarayonini puxta rejalashtirishni ham talab etadi.

Amerika bozori o‘zbek mahsulotlarini qabul qilishga tayyormi?

AQSH dunyodagi eng yirik kiyim-kechak import qiluvchi davlatlardan biri hisoblanadi. AQSH Xalqaro savdo komissiyasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda mamlakatga 79,3 mlrd dollarlik kiyim-kechak import qilingan. Amerika kiyim-kechak va poyabzal assotsiatsiyasi ma’lumotlarida esa AQSHda sotiladigan kiyim, poyabzal va aksessuarlarning qariyb 97 foizi import hissasiga to‘g‘ri kelishi qayd etilgan.

Bu raqamlar Amerika bozorining ko‘lamini ko‘rsatadi. Ammo katta bozorga kirish hamisha ham oson emas.

Xitoy, Vietnam, Bangladesh va Hindiston kabi mamlakatlar bu yerda mustahkam o‘rin egallagan. Ularda yirik ishlab chiqarish quvvatlari, shakllangan logistika tizimi va amerikalik xaridorlar bilan ko‘p yillik hamkorlik tajribasi bor.

Shu bilan birga, xalqaro savdodagi o‘zgarishlar Amerika kompaniyalarini yetkazib beruvchilar doirasini kengaytirishga undamoqda.

Kamolxon Kasimovning fikricha, O‘zbekiston aynan shu imkoniyatdan foydalanishi mumkin.

Tadbirkorning ta’kidlashicha, mamlakatdagi zamonaviy ishlab chiqarish quvvatlari paxta tolasi ulushi yuqori bo‘lgan polo futbolkalar, sport va bolalar kiyimlarini raqobatbardosh narxlarda tayyorlash imkonini beradi.

U, shuningdek, uy to‘qimachiligi mahsulotlarini istiqbolli yo‘nalishlardan biri deb hisoblaydi.

«Choyshab, sochiq va tukli matodan tayyorlangan mahsulotlar amerikalik xaridorlar uchun hali yetarlicha baholanmagan qo‘shimcha yo‘nalish», — deya ta’kidlaydi Kasimov.

Biroq uning fikricha, ishlab chiqarish imkoniyatining o‘zi Amerika bozoriga kirish uchun yetarli emas.

Toshkentdagi fabrikadan Amerikadagi import kompaniyasigacha

Kamolxon Kasimov to‘qimachilik sanoatining ishlab chiqarish va tashqi savdo bosqichlarini amalda boshdan kechirgan mutaxassislardan.

U 2010–2021-yillarda Toshkentdagi «Kamol Birlik Tekstil» MCHJga rahbarlik qilgan. Korxona «BIRLIK» savdo belgisi ostida trikotaj mahsulotlari ishlab chiqarish va ularni ulgurji sotish bilan shug‘ullangan.

Korxonada mahsulot modelini ishlab chiqish, bichish, tikish, bosma va kashta ishlari bajarilgan. Mato to‘qish va bo‘yash jarayonlarida hamkor korxonalar xizmatidan foydalanilgan.

Kasimov xom ashyoni Xitoydan olib kelish, tayyor mahsulotni Rossiyaga eksport qilish, bojxona rasmiylashtiruvi va sertifikatlash jarayonlarini ham boshqargan.

Hozir u AQSHning Tennessi shtati, Franklin shahridagi «Prime Global Brands LLC» kompaniyasining boshqaruvchi direktori sifatida O‘zbekiston to‘qimachilik mahsulotlarini Amerika bozoriga olib chiqish ustida ish olib bormoqda.

Shu tajriba unga masalaga ikki tomondan — O‘zbekistondagi ishlab chiqaruvchi va Amerikadagi importyor nuqtai nazaridan qarash imkonini beradi.

Kasimovning tushuntirishicha, amerikalik xaridor uchun mahsulot narxi bilan bir qatorda buyurtmaning o‘z vaqtida bajarilishi, sifat barqarorligi va ishlab chiqaruvchining ishonchliligi ham hal qiluvchi ahamiyatga ega.

Markaziy Osiyo bilan ilk bor ish boshlayotgan xorijiy kompaniya esa til, hujjatlashtirish, ishlab chiqarishni nazorat qilish va logistikada qator qiyinchiliklarga duch kelishi mumkin.

Shuning uchun u O‘zbekiston va AQSH o‘rtasida bevosita savdo aloqalarini rivojlantirishda har ikki bozorni yaxshi biladigan tadbirkorlar ishtirokini muhim deb hisoblaydi.

Sifatni konteyner yopilmasidan oldin tekshirish kerak

Amerika bozorida xaridor ishonchini qozonishning asosiy shartlaridan biri — sifatni barqaror saqlash. Kasimovning amaliy tajribasiga ko‘ra, trikotaj mahsulotlaridagi ayrim nuqsonlar ishlab chiqarishning dastlabki bosqichlarida paydo bo‘ladi, biroq tayyor mahsulotda yaqqol ko‘rinadi.

Shu sababli faqat tayyor kiyimni tekshirish yetarli emas. Nazorat kalava ip tanlashdan boshlanib, mato to‘qish, bo‘yash, bichish, tikish va qadoqlashgacha davom etishi lozim.

Bu talab O‘zbekiston kabi dengiz portlaridan uzoq mamlakatlar uchun ayniqsa muhim. Chunki AQSHga jo‘natilgan sifatsiz mahsulotni qaytarish yoki almashtirish katta xarajat talab qilishi mumkin.

«Sifat konteyner yopilguniga qadar tasdiqlanishi shart», — degan tamoyilni ilgari suradi tadbirkor.

Bu fikrning iqtisodiy asosi bor. Uzoq masofaga eksportda mahsulot nuqsoni faqat ishlab chiqaruvchining emas, tashuvchi, importyor va xaridorning ham xarajatlarini oshiradi.

Shu bois xalqaro bozorda raqobatlashish uchun arzon mahsulot taklif qilishdan ko‘ra, sifat va yetkazib berish bo‘yicha ishonchli tizim yaratish muhimroq bo‘lib bormoqda.

Vositachilarni kamaytirish eksportni oshiradimi?

Kasimov O‘zbekiston va AQSH o‘rtasidagi to‘qimachilik savdosini rivojlantirish uchun Amerikada mahalliy taqsimot va sifat nazorati tizimlarini tashkil etishni taklif qilmoqda.

Uning fikricha, bunday tuzilmalar o‘zbek ishlab chiqaruvchilari bilan amerikalik ulgurji xaridorlarni bevosita bog‘lashi mumkin. Bu usul ortiqcha vositachilik xarajatlarini qisqartirish, buyurtmalar ustidan nazoratni kuchaytirish va xaridorlarga yangi ishlab chiqaruvchilarni topishda yordam berish imkonini yaratadi.

Biroq bevosita savdoning ham o‘z xarajatlari bor. Amerikada ombor saqlash, mahsulotni tarqatish, audit, sug‘urta va huquqiy xizmatlar qo‘shimcha mablag‘ talab qiladi. Shuning uchun bunday tizimning samarasi buyurtmalar hajmi, mahsulot turi va doimiy xaridorlar mavjudligiga bog‘liq.

Shunga qaramay, uzoq muddatli hamkorlikni yo‘lga qo‘yishda bu yondashuv muhim o‘rin tutishi mumkin.

Bojlar va sertifikatlar: yangi bozorning murakkab talablari

Amerikaga eksport qilishda transport xarajatlaridan tashqari, bojxona va texnik talablar ham hisobga olinishi kerak.

AQSHning tarif siyosatidagi o‘zgarishlar importyorlar uchun qo‘shimcha noaniqlik tug‘dirmoqda. Ayrim mahsulotlarga qo‘llaniladigan boj stavkalari tovar turi, kelib chiqish mamlakati va amaldagi savdo qoidalariga qarab farqlanadi. Shuning uchun eksport shartnomasini tuzishdan oldin aniq mahsulotga tegishli tariflarni tekshirish zarur.

Bundan tashqari, AQSH bozorida mahsulotning kelib chiqishi, tarkibi, markirovkasi va xavfsizligiga doir talablar mavjud. Ayniqsa, majburiy mehnat bilan bog‘liq cheklovlar sharoitida xom ashyoning qayerdan olingani va mahsulot qanday sharoitda tayyorlanganini hujjatlar bilan tasdiqlash muhim.

O‘zbekiston uchun 2022-yilda paxta boykotining bekor qilinishi katta imkoniyat ochgan bo‘lsa-da, bu barcha korxonalar xalqaro xaridorlar talablariga avtomatik ravishda javob beradi, degani emas.

Har bir ishlab chiqaruvchi o‘z mahsuloti va ish jarayonlarining belgilangan talablarga mosligini isbotlashi kerak.

Yangi bozorga chiqish uchun nima yetishmayapti?

2025-yilning yozida O‘zbekistonning 25 ta to‘qimachilik korxonasi Nyu-Yorkdagi xalqaro ko‘rgazmalarda qatnashdi. Tadbirlar davomida amerikalik yirik kompaniyalar vakillari bilan ishbilarmonlik uchrashuvlari o‘tkazildi.

Bu kabi muloqotlar yangi hamkorlar topish uchun imkoniyat yaratadi. Biroq ko‘rgazmada ishtirok etish yoki dastlabki muzokara o‘tkazish hali barqaror eksport shartnomasi tuzilganini anglatmaydi.

Eng muhim bosqich — qiziqish bildirgan xaridorni doimiy buyurtmachiga aylantirish. Buning uchun o‘zbek korxonalari mahsulot sifati, narxi va yetkazib berish muddatlari bo‘yicha olgan majburiyatlarini muntazam bajarishi lozim.

Kamolxon Kasimovning qarashlaridan kelib chiqadigan asosiy xulosa ham shu: Amerika bozoriga kirish uchun fabrika topish va narxni kelishishning o‘zi kifoya qilmaydi. Ishlab chiqarishni tushunish, har bir bosqichda sifatni nazorat qilish, xaridor talablarini bilish va mahsulot jo‘natilguniga qadar butun jarayonni kuzatib borish zarur.

Eksport kelajagi: hajmmi yoki qo‘shilgan qiymat?

O‘zbekiston to‘qimachilik sanoati oldida turgan asosiy vazifa faqat eksport hajmini ko‘paytirish emas. Mahsulot tarkibini o‘zgartirish, yuqori qo‘shilgan qiymat yaratish va sotuv bozorlarini kengaytirish ham muhim.

Kalava ip eksporti mamlakatga valuta tushumini keltirsa, tayyor kiyim-kechak va uy to‘qimachiligi mahsulotlarini sotish ishlab chiqarish zanjirining ko‘proq bosqichlarini mamlakat ichida saqlab qolish imkonini beradi.

Rossiya va an’anaviy mintaqaviy bozorlar o‘z ahamiyatini saqlab qoladi. Biroq eksportning cheklangan yo‘nalishlarga bog‘lanib qolishi tashqi siyosiy va iqtisodiy o‘zgarishlar ta’sirini kuchaytiradi.

Shu nuqtai nazardan, AQSH bozoriga chiqish faqat yangi xaridor topish emas, balki eksport xavflarini taqsimlash imkoniyati hamdir.

Albatta, O‘zbekistonning Amerika bozorida Xitoy, Vietnam yoki Bangladesh bilan bir xil miqyosda raqobatlashishi oson emas. Lekin muayyan mahsulot turlari, ayniqsa, paxtadan tayyorlangan trikotaj, bolalar kiyimi va uy to‘qimachiligi bo‘yicha o‘z o‘rnini topish imkoniyati mavjud.

Buning uchun davlat darajasida transport yo‘laklarini rivojlantirish, korxonalar darajasida esa sifat nazorati, xalqaro sertifikatlash va xorijiy xaridorlar bilan bevosita ishlash tizimini kuchaytirish talab etiladi.

Kamolxon Kasimovning tajribasi bir muhim jihatni ko‘rsatadi: zamonaviy eksportda mahsulot ishlab chiqarishning o‘zi yetarli emas. Uni xorijiy xaridor talabiga mos tayyorlash, ishonchli yetkazib berish va uzoq muddatli hamkorlikni saqlab qolish ham alohida malaka talab qiladi.

O‘zbekiston to‘qimachilik sanoatining keyingi taraqqiyoti ko‘p jihatdan ana shu vazifalar qay darajada hal etilishiga bog‘liq. Chunki jahon bozorida raqobat endi faqat kim arzonroq ishlab chiqarishi bilan emas, kim sifatliroq, ishonchliroq va o‘z vaqtida yetkazib berishi bilan ham belgilanmoqda.