Tramp va Putin Rossiya dizelini jahon bozoriga yetkazib berishga kelishdi

Tramp Rossiya prezidenti Vladimir Putin bilan telefon orqali suhbatlashganidan keyin Rossiya dizel yoqilg‘isini AQSH va boshqa bozorlarga yetkazib berish bo‘yicha kelishuvga erishganini ma’lum qildi.

Ayni paytda tahlilchilar Tramp e’lon qilgan dizel yetkazib berish hajmi nisbatan kichik ekaniga e’tibor qaratmoqda. Shu sababli bu chora AQSHda yoqilg‘i quyish shoxobchalaridagi narxlarga sezilarli ta’sir ko‘rsatmasligi mumkin. Ekspertlar fikricha, Oq uy bu orqali AQSHdagi oraliq saylovlar oldidan jamoatchilik fikriga ta’sir o‘tkazishga urinmoqda. Ushbu saylovlardan keyin respublikachilar Kongressdagi kichik ustunligini saqlab qola olishi yoki olmasligi ma’lum bo‘ladi.

«Men hozirgina Rossiya prezidenti Vladimir Putin bilan juda muvaffaqiyatli muzokaralar o‘tkazdim. Unda Rossiya yaqin vaqt ichida AQSH va jahon bozoriga 300 ming tonnadan ortiq dizel yoqilg‘isi yetkazib berishi, noyabr oyida yana 500 ming tonna, shundan keyin esa 1 million tonna yoqilg‘i yetkazib berishi bo‘yicha kelishuvga erishildi», — deb yozdi Tramp Truth Social ijtimoiy tarmog‘ida.

Oq uy rahbarining aytishicha, shundan so‘ng Moskva Rossiyadagi neftni qayta ishlash zavodlarining imkoniyatlarini hisobga olgan holda yana 3 million tonna dizel yoqilg‘isi yetkazib beradi. Trampning ta’kidlashicha, buning natijasida «amerikaliklar va, aslida, butun dunyo uchun dizel yoqilg‘isi narxi tez sur’atlarda va rekord darajada pasaya boshlaydi».

Shu bilan birga, AQSH Moliya vazirligi 2027-yil 7-aprelgacha amal qiladigan vaqtinchalik litsenziya bergani ma’lum bo‘ldi. Ushbu litsenziya Rossiya dizel yoqilg‘isini jahon bozoriga yetkazib berishga ruxsat beradi.

Kremlda nima deyildi?

Donald Trampdan keyin Kreml ham ikki prezident o‘rtasidagi telefon suhbatiga izoh berdi. Vladimir Putinning qisqa yozma bayonotida suhbat davomida Ukrainadagi urushni hal qilish, Eron atrofidagi vaziyat va ikki davlat o‘rtasidagi munosabatlarning turli jihatlari muhokama qilingani aytildi.

«Rossiya tomoni neft va neft mahsulotlarini AQSH hamda jahon bozoriga yetkazib berishga tayyorligini tasdiqladi», — deyiladi bayonotda.

Biroq unda yetkazib beriladigan yoqilg‘i hajmi va muddatlari aniq ko‘rsatilmagan. Shundan so‘ng Rossiya bosh vaziri o‘rinbosari Aleksandr Novak dizel yoqilg‘isi eksportiga qo‘yilgan cheklovlarni rejalashtirilgan muddatdan oldin bekor qilish boshlanayotganini ma’lum qildi.

Yoz va kuz oylarida Ukraina tomonidan Rossiyaning neftni qayta ishlash zavodlariga ko‘plab zarbalar berilgani sababli mamlakat dizel eksportini taqiqlagan edi. 30-sentabr kuni ushbu taqiq yana bir oyga uzaytirilgan.

Novakning aytishicha, Moskva oktabr oyida AQSH bozoriga qo‘shimcha dizel yoqilg‘isi yetkazib berishga tayyor. Shuningdek, neftni qayta ishlash zavodlari ta’mirdan chiqishiga qarab, noyabr va dekabr oylarida eksport hajmini oshirishi mumkin.

Biroq bir necha soat o‘tgach, Putin va Tramp suhbati haqida jurnalistlarga izoh bergan Rossiya prezidenti yordamchisi Yuriy Ushakov Rossiya neft mahsulotlarini AQSH va jahon bozorlariga yetkazib berish imkoniyati muhokama qilinganini aytdi.

Ushakovning qo‘shimcha qilishicha, Putin va Trampning avvalgi telefon suhbatida ham — u 8-sentabr kuni bo‘lib o‘tgan — Rossiya, AQSH va Ukraina o‘rtasidagi uch tomonlama muzokaralarni Davlat dumasi saylovlaridan keyin qayta boshlash imkoniyati muhokama qilingan. Biroq bu safar Rossiya prezidenti Oq uy rahbariga vaziyat o‘zgarganini aytgan.

Uning so‘zlariga ko‘ra, Rossiya prezidenti Ukraina tomoni Davlat dumasi saylovlarida ovoz berishning asosiy kuni Moskva va Rossiyaning boshqa shaharlariga dronlar bilan «juda katta hujum» uyushtirib, saylovlarni barbod qilishga uringanini aytgan. Ushakovning bayon qilishicha, Putin bu hujumlar Ukraina «muzokaralarni zudlik bilan qayta boshlash imkoniyatini amalda yo‘qqa chiqarganini» bildirgan.

«Prezident aytganidek, endi muzokaralarni qachon qayta boshlash mumkinligi haqida yana bir bor o‘ylab ko‘ramiz», — degan Rossiya prezidenti yordamchisi.

Tramp va Putin kelishuvi yoqilg‘i narxini tushira oladimi?

AQSHda benzinning o‘rtacha narxi fevral oyi oxiridan beri 46 foizdan ko‘proqqa oshib, bir gallon uchun 4,37 dollarga yetdi. Dizel yoqilg‘isi narxi esa shu davrda 67 foizga ko‘tarilib, bir gallon uchun 6,28 dollarni tashkil etdi.

Qishloq xo‘jaligida, uylarni isitishda va yuk tashishda ishlatiladigan dizel yoqilg‘isi narxi rekord darajaga yaqinlashdi. Bu esa 3-noyabr kuni bo‘lib o‘tadigan Kongress saylovlari oldidan respublikachilar uchun jiddiy muammoga aylanmoqda. Saylovlardan keyin ular Kongressdagi kichik ustunligini saqlab qolish-qolmasligi ma’lum bo‘ladi.

Avvalroq Donald Tramp yoqilg‘i narxining keskin ko‘tarilishi uchun mas’uliyatni Ukraina va uning Rossiya neftni qayta ishlash zavodlariga bergan zarbalari zimmasiga yuklashga uringan edi. Ukraina esa Rossiyaning neftni qayta ishlash zavodlari qonuniy harbiy nishon hisoblanishini ta’kidlaydi. Kiyevning fikricha, bu zavodlar Rossiya armiyasini yoqilg‘i bilan ta’minlashga yordam beradi. Shuningdek, neft sotishdan tushadigan daromad Rossiyaga urushni moliyalashtirish imkonini beradi.

BBC’ning yozishicha, jahon energetika bozoridagi ta’minotni izdan chiqarayotgan asosiy omil AQSH va Isroilning Eron bilan urushidir. «Reuters» agentligining yozishicha, Trampning Putin bilan kelishuvga erishgani haqidagi bayonotidan keyin dizel yoqilg‘isi narxi pasaygan. Biroq tahlilchilar bu chora kelgusida narxlar oshishining oldini olish uchun yetarli bo‘lmasligi mumkinligini aytmoqda.

Masalan, tahlilchi Tim Armitaj Tramp e’lon qilgan yetkazib berish hajmi «nisbatan kichik» ekanini ta’kidlaydi. Uning hisob-kitoblariga ko‘ra, Rossiya va’da qilgan birinchi partiya taxminan 2,25 million barrelga teng. AQSHda esa dizel yoqilg‘isining kunlik iste’moli qariyb 3,8 million barrelni tashkil etadi. Shu sababli bu yetkazib berish AQSHdagi yoqilg‘i quyish shoxobchalarida narxlarni sezilarli darajada tushirmaydi.

«Albatta, oldinda yana ikkita yetkazib berish bor. Ammo bu prezident Trampning Kongressga oraliq saylovlar arafasida inflatsiyani pasaytirishga qaratilgan biroz noiloj qadamiga o‘xshaydi», — deb hisoblaydi Armitaj.

Zelenskiy qanday munosabat bildirdi?

Trampning bayonotiga munosabat bildirgan Ukraina prezidenti Vladimir Zelenskiy 7-oktabr kuni Kiyevga AQSH Kongressining ikki partiya vakillaridan iborat delegatsiyasi kelganini aytdi.

«Ular bizdan: “Urushni tugatish uchun nima qilish kerak?” deb so‘rashdi. Bu savolga kuchli javob bo‘lishi kerak. Lindsi Grem qonuni asosida sanksiyalar joriy etilishi, Ukrainaga odamlar hayotini himoya qilishda yordam berilishi va urush uchun Rossiyaga bosim o‘tkazilishi zarur. Bugun esa Amerika va Rossiya rahbarlari suhbatlashdi. Bu suhbat boshqa yo‘nalishga olib bormoqda», — deb yozdi Ukraina prezidenti ijtimoiy tarmoqlarda.

Zelenskiy shu haftaning o‘zida Rossiya harbiylari Ukrainadagi turli shaharlarga bergan zarbalar oqibatida o‘nlab odamlar halok bo‘lganini ham eslatdi. Uning fikricha, Kreml frontda ko‘zlagan maqsadlariga erisha olmayotgani sababli bunday yo‘l tutayotgan bo‘lishi mumkin. Shuning uchun Vladimir Putin Rossiyaga nisbatan bosimni yumshatish bo‘yicha yopiq eshiklar ortida kelishuvlarga erishishga urinib, urushni davom ettirish uchun vaqt va imkoniyat qo‘lga kiritishga harakat qilmoqda.

«Rossiya bilan keskinlikni kamaytirish bo‘yicha aniq va uzoq muddatli kelishuv bo‘lmasdan turib, unga nisbatan sanksiyalarning yumshatilishi ochiq-oydin zaiflik belgisidir. Bu Rossiyaning manfaatlariga xizmat qiladi. Natijada Rossiya yanada ko‘proq odamlarni o‘ldirishi, urushni uzoqroq davom ettirishi, Amerikaga kamroq hurmat bilan qarashi va dunyoga yanada ko‘proq zarar yetkazishi mumkin», — dedi Ukraina prezidenti.

U Rossiyaga neft mahsulotlarini sotishga ruxsat berishni «urushga kiritilgan sarmoya» deb atadi. Putin bilan dizel yoqilg‘isi bo‘yicha kelishuv e’lon qilinganidan keyin jurnalistlar Trampdan Zelenskiyning bu qarorni tanqid qilgani haqida bir necha bor so‘rashdi. Biroq Tramp izoh berishdan bosh tortdi va faqat Rossiya prezidenti bilan kelishuvdan mamnun ekanini aytdi.

AQSH va Ukraina vakillarining Floridadagi uchrashuvi

Bir necha kun oldin Ukraina prezidenti Trampning maxsus vakili Stiv Uitkoff bilan telefon orqali gaplashgan. Zelenskiyning aytishicha, Uitkoff unga muzokaralarni qayta boshlash uchun Ukraina delegatsiyasi bilan Floridada uchrashishni taklif qilgan. Zelenskiy bu haqda Trampning bayonotlaridan keyin «Axios» nashriga bergan 15 daqiqalik intervyusida ma’lum qildi.

«Amerikaliklar o‘zlarida bir nechta taklif borligini aytishdi. Biz esa ularni muhokama qilish uchun borishga kelishdik», — dedi Ukraina prezidenti.

Uning tushunishicha, Uitkoff vakillari Floridadagi muzokaralar natijalarini Rossiya tomoniga yetkazishi, keyin esa tinchlik kelishuviga erishishga harakat qilish uchun Kiyevga borishi mumkin edi.

Zelenskiy Uitkoff va Jared Kushner bilan muzokaralar davomida AQSH vakillari Rossiya bilan dizel yoqilg‘isi yetkazib berish bo‘yicha kelishuv masalasi kun tartibida ekanini hech qachon bildirmaganini ta’kidladi.

«Menimcha, bizning delegatsiyamizdan shunchaki niqob sifatida foydalanishmoqda. Bu adolatdan emas. Hamkorlar bir-biriga bunday munosabatda bo‘lmasligi kerak. Menimcha, bu kuchli hamkorlarning zaif qarori», — dedi Zelenskiy keyinroq jurnalistlar bilan WhatsApp orqali muloqotda.

RBK-Ukraina nashrining yozishicha, Zelenskiy Ukraina tomoni Tramp va Putin o‘rtasidagi kelishuv haqida uning e’lon qilinishidan atigi bir soat oldin xabar topganini ham aytgan. Uning ta’kidlashicha, Mayamidagi muzokaralar vaqtida amerikaliklar bu masalani tilga olmagan.

Ukraina, Yevropa uchligi, Yevropa Ittifoqi va NATO vakillari ishtirokida Floridada o‘tgan uchrashuv haqida fikr bildirgan Stiv Uitkoff muzokaralar konstruktiv ruhda o‘tganini aytdi. Unda «keskinlikni kamaytirish va urushni tugatishning ehtimoliy yo‘llari» muhokama qilingan. Trampning maxsus vakili uchrashuvda muhokama qilingan ko‘plab masalalar qatorida Ukrainaning qishga tayyorgarligi, energetika tizimining barqarorligini ta’minlash, don eksporti, xavfsizlik kafolatlari, shuningdek, kelajakdagi ehtimoliy mojarolar sharoitida Ukraina va Yevropa xavfsizligini ta’minlash masalalari ham bo‘lganini ma’lum qildi.

Uitkoffning X ijtimoiy tarmog‘idagi postiga ko‘ra, uchrashuv yakunida urushni tugatish uchun «diplomatik sa’y-harakatlarni davom ettirish» bo‘yicha kelishuvga erishilgan.