Ўзбекистоннинг ташқи қарзи ошди. Мамлакатнинг қўшниларида аҳвол қандай?

2026-йилнинг биринчи ярми якунига кўра, Ўзбекистоннинг умумий ташқи қарзи 84,1 млрд долларни ташкил этди. Бу кўрсаткич 2025-йилнинг шу даврига нисбатан 12,1 млрд доллар ёки 16,4 фоизга кўп. Сўнгги уч йилнинг мос даврида ташқи қарз 27,5 млрд долларга кўпайган. Хўш, қўшни давлатлар қарзи қанча?

Қозоғистон

Миллий банк маълумотларига кўра, Қозоғистоннинг ташқи қарзи 2026-йил 1-июл ҳолатига кўра 187,9 миллиард долларни ташкил этди.

Йил бошида қарз 183,1 миллиард доллар эди. Дастлабки олти ой ичида у 4,8 миллиард долларга ошди, аммо унинг ЯИМга нисбати 59,9 фоиздан 56,6 фоизгача пасайди. Бу ЯИМнинг доллар ҳисобида қарзга нисбатан тезроқ ўсгани билан изоҳланади. Ушбу кўрсаткични ҳисоблаш учун Миллий банк сўнгги 12 ойлик ЯИМдан фойдаланади.

Ташқи қарз ҳукумат, банклар ва компанияларнинг норезидентлар олдидаги мажбуриятларини ўз ичига олади. Давлат қарзи алоҳида ҳисобга олинади: у ҳукуматнинг ҳам ички, ҳам хорижий кредиторлар олдидаги мажбуриятларини ўз ичига олади.

Компаниялараро қарз 86,2 миллиард доллар ёки умумий ташқи қарзнинг тахминан 46 фоизини ташкил этди. Бу тоифага, хусусан, Қозоғистон корхоналарининг хорижий инвесторлар олдидаги мажбуриятлари киради.

«Ташқи қарзнинг катта қисми хорижий тўғридан-тўғри инвесторлар томонидан иқтисодиётни узоқ муддатли молиялаштиришни акс эттирувчи ва мамлакат ишлаб чиқариш салоҳиятини ривожлантиришга капитал, ускуналар ва технологияларни инвестициялаш билан боғлиқ бўлган компаниялараро қарзлардан иборат», — деб таъкидлади Миллий банкнинг Тўлов баланси департаменти директори Озод Ускенбоев.

Давлат секторининг, жумладан, давлат органлари ва Миллий банкнинг ташқи қарзи 18,6 миллиард долларни ёки ЯИМнинг 5,6 фоизини ташкил этди. Шу билан бирга, давлатнинг ташқи активлари, жумладан, Миллий банкнинг халқаро захиралари 130,8 миллиард долларга етди. Улар ташқи мажбуриятлардан 112,2 миллиард долларга кўпдир.

2025-йил июл ойида Миллий банк раиси Тимур Сулаймонов ташқи қарзнинг катта қисми Қозоғистонда фаолият юритаётган компанияларнинг хорижий бош компаниялар олдидаги қарзлари билан боғлиқлигини тушунтирди. У қарз юкини қарзнинг ЯИМга нисбати асосида баҳолашга чақирди.

Қирғизистон

Қирғизистоннинг давлат қарзи 8,9 миллиард долларга баҳоланмоқда: 5,3 миллиард доллар ташқи қарз ва 3,6 миллиард доллар ички қарздир.

«Ратификациядан сўнг, хорижий кредитлар инфратузилма ва иқтисодий лойиҳаларга ажратилади. Ҳамкор давлатлар билан тузилган шартномаларга кўра, 2026-йилда асосан мактаблар ва йўллар қуриш учун тахминан 28 миллиард, баъзи ҳудудларда эса тахминан 35 миллиард ажратилмоқда. Бу яна иқтисодиётга ялпи ички маҳсулот ўсишини таъминлайди, чунки янги иш ўринлари яратилади ва солиқ тушумлари йиғилади», — дейди молия вазири ўринбосари ва Марказий ғазначилик директори Умиджон Омонбоев.

У ҳукуматнинг Хитойга қарзи масаласига алоҳида тўхталди. Ҳозирда Хитойга қарз 1,4 миллиард долларни ташкил этади ва унинг умумий қарздаги улуши 27 фоиздан пастга тушди. Илгари бу кўрсаткич 40 фоизни ташкил этган эди.

«Агар вазиятни таҳлил қилсак, 2020-йилларга қадар Хитойга бўлган умумий қарзимиз 80-90 фоизни ташкил этган ва айрим даврларда бюджет даромадимизнинг 100 фоизига етган. Таҳлилларимизга кўра, бу кўрсаткич сўнгги етти ой ичида 16 фоизгача пасайган. Бу шуни англатадики, агар биз ҳозир Хитойга бўлган умумий қарзимизни тўлиқ тўласак, у бюджетимизнинг 16 фоизини ташкил қилади. Бу биз уни тўлашимиз мумкинлигини англатади. Бизда буни амалга ошириш механизми мавжуд», — деди молия вазири ўринбосари.

Тожикистон

Мамлакат Молия вазирлиги маълумотларига кўра, Тожикистоннинг умумий давлат қарзи 2026-йил 1-июл ҳолатига кўра 3,4 миллиард доллар ёки ЯИМнинг 16 фоизини ташкил этди. Ушбу сумманинг 2,9 миллиард доллари (давлат қарзининг 85,5 фоизи) ташқи қарзларга тўғри келади. Ички қарз тахминан 490,4 миллион доллар (14,5 фоиз)ни ташкил этади.

Йил бошига нисбатан давлат қарзи тахминан 100 миллион долларга камайди. Унинг ЯИМга нисбати 19,7 фоиздан 16 фоизгача, яъни 3,2 фоиз пунктига камайди. Мамлакатнинг ташқи қарзи шу даврда 3 миллиард доллардан 2,9 миллиард долларгача камайди. Ҳозирда у ЯИМнинг 13,7 фоизига тенг.

2026-йилнинг биринчи ярмида ташқи қарзга хизмат кўрсатиш учун 270,3 миллион доллар ажратилди. Шундан 230,1 миллион доллари қарзнинг асосий миқдорини тўлашга, яна 40,2 миллион доллари эса фоизларни тўлашга йўналтирилди.

Молия вазирлиги давлат ўз молиявий мажбуриятларини тасдиқланган режага мувофиқ бажараётганини ва халқаро молия ташкилотлари ёки алоҳида давлатлар олдида муддати ўтган қарздорлиги йўқлигини маълум қилди.

Хитой Экспорт-Импорт банки Тожикистоннинг энг йирик ташқи кредитори бўлиб қолмоқда. Йилнинг биринчи ярмида унга қарздорлик 738 миллион доллардан 690 миллион долларгача камайди, бу 50 миллион долларга (қарийб 7 фоиз) камайиш демакдир.

Хитой банки мамлакатнинг умумий ташқи қарзининг тахминан 23,8 фоизни ташкил қилади.

Бошқа йирик кредиторлар қаторига Тожикистон 390 миллион доллардан ортиқ қарздор бўлган Жаҳон банки, Ислом тараққиёт банки 270 миллион доллардан ортиқ, Осиё тараққиёт банки тахминан 230 миллион доллар ва Европа тикланиш ва тараққиёт банки қарийб 228 миллион доллар қарздор.

2026-йил 1-январ ҳолатига кўра, Тожикистоннинг давлат қарзи 3,5 миллиард доллар ёки ЯИМнинг 19,7 фоизини ташкил этганди. Ушбу сумманинг 3 миллиард доллари ташқи қарз ва тахминан 500 миллион доллари ички қарз эди.