«СССРга қайтиш учун вақт машинаси керак»: «Telegram» блокланишига қарши рус элитаси исён кўтарди

10 апрел куни «ВЦИОМ» давлат социология маркази президент Путинни қўллаб-қувватлаш даражаси 67,8 фоизгача тушиб кетганини маълум қилди. Бу 2022 йил февралидан бери қайд этилган энг паст кўрсаткичдир. Социологларнинг таъкидлашича, уруш бошланишидан олдин ўтказилган сўнгги сўровномада мазкур кўрсаткич 64,3 фоизни ташкил қилган эди. Шундан сўнг, ҳатто Херсон бой берилганидан ва Украина ҳарбийларининг Курск вилоятига бостириб киришидан кейин ҳам президент рейтинги бирор марта 70 фоиздан пастга тушмаган.

Россия президенти маъмуриятига алоқадор бўлган «Жамоатчилик фикри» фонди (ФОМ) ҳам Путиннинг рейтинги 74 фоизгача пасайганини қайд этмоқда. Бу президентнинг сўнгги бир йил ичидаги энг ёмон натижасидир. Ҳукмрон «Ягона Россия» партиясининг рейтинги ҳам зарар кўрди — йилнинг дастлабки уч ойи ичида у 36 фоиздан 30 фоизгача пасайди.

Ҳукумат обрўси тушиб кетишининг асосий сабабларидан бири мобил интернетнинг блокланиши ҳамда «Telegram» ва «WhatsApp» тармоқларининг узиб қўйилиши бўлди. Март ойида Москва аҳолиси қарийб уч ҳафта давомида мобил интернетсиз яшади. Россия ҳукуматининг топшириғига кўра, провайдерлар мамлакатдаги энг оммабоп мессенжер бўлмиш «Telegram» тармоғининг (90 миллиондан ортиқ фойдаланувчиси бор) ишлаш тезлигини шунчалик пасайтириб юбордики, оқибатда ундан фойдаланиш деярли имконсиз бўлиб қолди.

Блогерлар норозилик тимсолига айланди

Россия президентининг матбуот котиби Дмитрий Песков Москвадаги тармоқ узилишларини Киев томонидан уюштирилаётган «пухта ўйланган ҳужум усуллари»га қарши курашиш зарурати билан изоҳлади. Амалдорнинг иддао қилишича, бу чекловлар гўёки фуқаролар хавфсизлигини таъминлаш учун зарур.

«Бироқ бундай баҳона жамиятдаги норозилик кайфиятини пасайтиришга ёрдам бермади. Алоқадаги муаммолар ҳатто ҳукуматга содиқ сайловчилар ва очиқдан-очиқ урушни ёқловчи муаллифларда ҳам кескин салбий муносабат уйғотди», — деб ёзади журналист, «На Zzzzzападном фронте без перемен» Telegram-канали муаллифи Иван Филиппов.

Instagram тармоғида 13 миллион обуначига эга бўлган блогер Виктория Боня жамоатчилик норозилигининг асосий жарчисига айланди. Монакода яшовчи инфлюэнсер 12 апрел куни Путинга «халқ номидан» йўлланган 18 дақиқалик видеомурожаат ёзиб қолдирди. У президентни «кўп нарсадан бехабар» сиёсатчи деб атаб, мамлакатдаги бешта энг долзарб муаммони, жумладан, интернетнинг блокланишини санаб ўтди.

«Одамлар пулларидан айрилмоқда. Улар интернетда Россиядан қандай кўчиб кетиш йўлларини изламоқда. Бу ҳозирги кундаги энг кўп қидирилаётган сўровлардан биридир. Одамларнинг ҳаёти яхши бўлганидан бундай қилаётгани йўқ», — деди Боня.

Блогернинг таъкидлашича, халқнинг «дод дейишига» сабаб шуки, уларнинг «қўлидаги бор нарсасини тортиб олишди ва ҳамон тортиб олишда давом этишмоқда». У президентни «халқнинг нима ҳақида ўйлаётганини кўриш» учун россияликлар билан тўғридан-тўғри мулоқот каналини йўлга қўйишга чақирди. Ушбу видео илк сутканинг ўзидаёқ 19 миллион марта кўрилди ва унга 1 миллионга яқин лайк босилди.

Виктория Боняни унинг ҳамкасби, 4 миллион обуначига эга инфлюэнсер Айза ҳам қўллаб-қувватлаб, ижтимоий тармоқларда шундай изоҳ қолдирди: «Айни пайтда бошпанасиз, оч-наҳор қолиб азоб чекаётган, яъни жар ёқасига келиб қолган инсонлар ҳақида ўйлаб кўринг. Нафс қониши учун яна қанча маблағни ўғирлаш керак?»

Бироқ, орадан кўп ўтмай, 17 апрел куни Айза ушбу постини ўчириб ташлади.

Чекловларга қарши урушни қўллаб-қувватловчи Z-ҳамжамият вакиллари ҳам ўз эътирозларини билдирди. 14 апрел куни актёр Иван Охлобыстин — Путиннинг 2024 йилги президентлик сайловларидаги ишончли вакили ва Украинага қарши урушнинг очиқ тарафдори — бу каби «рақамли чекловлар»ни «улкан хато» деб атади.

«Ҳозирги кунда бирор нарсани тўлиқ «чеклаб» бўлмайди (ахир 21-асрда яшаяпмиз). Агар бизни СССРга қайтаришмоқчи бўлишса, бунинг учун аввал вақт машинасини ихтиро қилиш керак», — деб ёзди актёр ўзининг Telegram-каналида. Шунингдек, Охлобыстин «илм-фан ва маданиятни ахборотдан чеклашга уринишнинг ўзи ақлга сиғмайдиган ҳолат» эканини қўшимча қилди.

Бу иш ҳатто кулгили вазиятларгача бориб етди. «Вкусно — и точка» (собиқ McDonald's) фастфуд тармоғининг саҳифаси ҳам бу муҳокамалардан четда қолмади. Виктория Бонянинг видеоси остига ушбу фастфуд тармоғи шундай изоҳ қолдирилди: «Одамлар Доғистондаги сув тошқинидан жабр кўрганлар учун айнан ўша «тақиқланган» тармоқ орқали ярим миллиард рубл маблағ тўплади. Худди шу вақтнинг ўзида бу тармоқни блоклаш ва бўғиш учун 60 миллиард сарфланмоқда».

Бу изоҳ 35 мингта лайк тўплади. Шунингдек, блогерлар Ида Галич ва Катя Гордон ҳам худди шундай танқидий фикрлар билан чиқиш қилди.

Кремл ортга чекиндими ёки шунчаки ўзини шундай кўрсатдими?

Элита вакилларининг норозилиги эътибордан четда қолмади. 16 апрел куни Дмитрий Песков Виктория Бонянинг видеосига муносабат билдирар экан, миллионлаб одамларнинг кундалик ҳаётини издан чиқарган мобил интернет узилишлари «вақтинчалик экани ва вақти келиб албатта бекор қилинишини» таъкидлади.

«Интернетга киришдаги чекловлар кўплаб фуқаролар учун ноқулайлик туғдираётгани тушунарли, бироқ... бу чораларга зарурат қолмагач, интернетга кириш, шубҳасиз, тўлиқ тикланади ва одатий ҳолига қайтади», — дея таъкидлади амалдор.

Шу билан бирга, Песков чекловлар, хусусан, мессенжерларнинг блокланиши ва VPN'дан фойдаланишнинг тақиқланиши жамиятда норозилик келтириб чиқараётгани ҳақидаги фикрларга қўшилмади. Унинг сўзларига кўра, «одамларнинг аксарияти бу чоралар қанчалик зарур эканини яхши тушунади».

Кремлга яқин манбанинг «Reuters» агентлигига хабар беришича, бизнес ва банк соҳаси вакиллари, шунингдек, иқтисодиёт блоки амалдорлари ҳам президентга чекловларни бекор қилишни сўраб мурожаат қилган ва айтилишича, бунга ижобий жавоб олган.

Худди шу куни «Bloomberg» агентлиги Кремл «Telegram» фаолиятини блоклаш ва сунъий равишда секинлаштиришни вақтинча тўхтатиши мумкинлигини маълум қилди. Бу орқали йил бошидан буён қўшимча қиймат солиғининг (ҚҚС) оширилиши, товарларнинг кескин қимматлашиши ва алоқадаги муаммолар фонида кучайиб бораётган ижтимоий кескинликни бироз юмшатиш кўзда тутилган. Агентлик манбаларининг аниқлик киритишича, Кремл сентябр ойига режалаштирилган парламент сайловлари олдидан «Ягона Россия» ва бошқа партияларнинг тушиб кетган рейтингини тиклаб олмоқчи.

16 апрел оқшомига келиб, Россия оммавий ахборот воситалари «Telegram» тезлиги тиклангани ҳақида хабар берди — мессенжер бутун Россия ҳудуди бўйлаб, жумладан, Москва шаҳрида ҳам ҳеч қандай чекловларсиз ишлай бошлади.

Энди нима бўлади?

Сиёсатшунос Иван Преображенскийнинг фикрича, норози блогерлар ва Ғарб оммавий ахборот воситаларидаги чиқишлар билан боғлиқ бутун бошли кампания Кремл томонидан аввалдан режалаштирилган.

«Ҳукумат Ғарб медиаси орқали чекинишга тайёрлигини билдираётган бир пайтда, ҳукуматга содиқ шахслар Путиннинг «кўзини очмоқда». Ҳукумат блоклашларга қарши чиққанлар орасидан потенциал мухолифатчиларни аниқлади. Аслида босимни кучайтириш давом этади», — дейди Преображенский. Унинг сўзларига кўра, Песковнинг баёноти билан бирга чекловларнинг юмшатилиши Кремл фуқароларни эшитгани ва аҳоли норозилигининг чуқурлигини англаб етганининг белгиси сифатида қабул қилинади.

Ҳукумат депутатлар ва минтақавий ОАВларга бу мавзуни кенг муҳокама қилишга рухсат бергани ҳам унинг сўзларини қисман тасдиқлайди. Ҳатто энг содиқ ахборот агентликлари ҳам чекловларнинг юмшатилгани ва «Telegram» тармоғига кириш тиклангани ҳақидаги хабарларни тарқатди.

Замонавий давлат тараққиёти институти директори Дмитрий Солонниковнинг фикрича, президент ва ҳукмрон партия рейтингининг пасайиши вақтинчалик ҳолатдир. Парламент сайловларигача қолган ярим йил ичида «вазият ўзгаради».

«Биз бошқача реалликда яшаймиз, интернетдаги узилишларга кўникамиз, бошқа мессенжерлардан фойдаланишни бошлаймиз. Бунда ҳеч қандай фалокат йўқ. Ўйлайманки, умумий кайфият аввалги ҳолатига қайтади», — деб таъкидлайди эксперт.

Ҳеч ким Россияни глобал тармоқдан бутунлай узиб, алоқани тўсиб қўймайди, дея қўшимча қилди сиёсатшунос. «Нимадир таҳрирланади, нимадир ўзгаради ва ҳечқиси йўқ, иш давом этаверади. Яна бир бор айтаман, шунчаки интернетдаги бошқа медиаресурсларга ўтиш керак», — дея хулоса қилди Солонников.

Бироқ воқеалар бундан-да кескинроқ сценарий бўйича ривожланиши ҳам мумкин. «The Bell» нашрининг ёзишича, ҳозирги узилишлар тўлқини ортида президент маъмурияти эмас, балки ФХХнинг «конституциявий тузумни ҳимоя қилиш ва терроризмдан ҳимоялаш»га масъул бўлган Иккинчи хизмати турибди.

Унинг ходимлари бошданоқ чекловларни айланиб ўтиш учун VPN'дан ҳар қандай тарзда фойдаланганликка қарши ёппасига блоклаш ва жарималар жорий этишни таклиф қилган эди. Бизнес вакиллари ва Рақамли ривожланиш вазирлиги жамоатчиликнинг кескин реакциясидан чўчиб, Кремлни қаттиққўл чораларни кўрмасликка кўндира олди. Аммо бундай вариант ҳамон кун тартибидан тушгани йўқ, деб таъкидлайди «The Bell».

Москвадаги «Левада» социология маркази раҳбари Денис Волковнинг фикрича, россияликларнинг аксарияти — ва энг муҳими, Путин электорати — блоклашларга хотиржам муносабатда бўлган. «Тармоқларнинг чекланиши аввалдан ҳукуматдан норози бўлган, йирик шаҳарларда яшовчи нисбатан фаол ва ўзига тўқ аҳоли учун кўпроқ сезилмоқда», — дея қайд этди социолог. «Бу ҳолат телевизор кўрадиган, Путинга содиқ сайловчиларнинг кайфиятига унчалик таъсир қилмайди», — деди Волков.

Бироқ унинг бу фикрини сўровномалар инкор этмоқда. «Extreme Scan» мустақил социологик лойиҳасининг маълум қилишича, россияликларнинг қарийб ярми (47 фоизи) интернетнинг узилиши ва мессенжерларнинг блокланишини ҳозирги вақтда Россияда амал қилаётган энг оғриқли чекловлар деб ҳисоблайди.

«The Guardian» нашрининг «Amnezia VPN» таҳлилчиларига таяниб ёзишича, март ойидаги мобил интернет узилишлари келгусидаги кенг кўламли узилишларга тайёргарлик сифатида ускуналарни синовдан ўтказишга кўпроқ ўхшайди.

«Роскомнадзор йилнинг исталган пайтида қатъий чекловлар шароитида иқтисодиёт қандай ишлашини текшириб кўрмоқда. Бизнинг прогнозларимизга кўра, Москвадаги интернет узилишлари озми-кўпми оддий ҳолга айланади», — деб таъкидламоқда экспертлар.

Интернет узилишларининг кўрсаткичи бўйича Россия ўтган йили дунёда биринчи ўринни эгаллади: йил давомида мамлакатда қарийб 37 минг соатлик узилишлар қайд этилган. Фақатгина 2026 йилнинг дастлабки уч ойида бундай узилишлар соати 6 мингдан ошиб кетди.

Эҳтимол, Москвада Ғалаба парадини ўтказиш режалаштирилган 9 май арафасида кенг кўламли блоклашларнинг яна бир тўлқинини кутиш керакдир.

«Telegram» тармоғи парламент сайловларига беш ой қолганда блокдан чиқарилди — бу Кремл нега ортга чекингани ҳақидаги саволга етарлича жавоб бўлса керак. Аммо кенг кўламли узилишлар учун мўлжалланган ускуналар ҳеч қаерга йўқолгани йўқ — ФХХ ўз таклифларини қайтариб олмаган. Чекловларнинг юмшатилиши блоклашлардан воз кечиш бўйича стратегик қарор эмас, балки тактик ён босишга ўхшайди. Бу ерда асосий масала чекловларнинг қайта тикланишида эмас, балки бу қачон ва қандай кўламда юз беришидадир.