Форс кўрфази давлатларининг Марказий Осиёдаги инвестициялари 31 млрд доллардан ошди

Форс кўрфази мамлакатларининг Марказий Осиё иқтисодиётига қизиқиши тобора ортиб бормоқда. Бирлашган Араб Амирликлари, Саудия Арабистони, Қатар ва Уммон компаниялари минтақага энергетика, нефт-газ, транспорт, логистика, телекоммуникация ва бошқа қатор соҳаларда фаол сармоя киритмоқда.

Евроосиё тараққиёт банки (ЕОТБ) 2026 йил 10 ноябрда эълон қилган ҳисоботда қайд этилишича, Форс кўрфази араб давлатлари ҳамкорлик кенгашига (GCC) аъзо мамлакатларнинг Марказий Осиёдаги тўғридан-тўғри инвестицияларининг жами захираси 2020 йилдаги 9,1 млрд доллардан 2026 йилнинг биринчи ярми якунига келиб 31,1 млрд долларга етган.

Бу қарийб олти йил ичида инвестициялар ҳажми 3,4 баробар ошганини англатади. Инвестициялар ҳажми бўйича минтақада Туркманистон биринчи, Ўзбекистон иккинчи, Қозоғистон эса учинчи ўринда турибди. Бироқ сармояларни жалб қилишнинг ўсиш суръатлари бўйича Ўзбекистон минтақа давлатлари орасида мутлақ етакчилик қилмоқда.

Қайси мамлакатлар қанча инвестиция жалб қилган?

ЕОТБ ҳисоботига кўра, 2026 йил биринчи ярми якунида Форс кўрфази давлатларидан Марказий Осиёга киритилган тўғридан-тўғри инвестициялар захираси мамлакатлар кесимида қуйидагича тақсимланган:

Минтақага жалб қилинган сармоялар ҳажми бўйича Туркманистон пешқадам. Ушбу давлатдаги кўрсаткич 2020 йилдаги 7,3 млрд доллардан 14,4 млрд долларгача ошган.

Ўзбекистонда эса ўсиш суръати жуда юқори бўлган. Агар 2020 йилда Форс кўрфази давлатларидан мамлакатга киритилган сармоялар захираси бор-йўғи 400 млн доллар атрофида бўлган бўлса, 2026 йилнинг биринчи ярмига келиб бу рақам 11,3 млрд долларга етган.

Қозоғистондаги инвестициялар захираси ҳам мазкур даврда 1,3 млрд доллардан 5,3 млрд долларга кўпайган. ЕОТБ маълумотларида ушбу ўсишнинг асосий қисми айнан сўнгги икки йил ҳиссасига тўғри келиши таъкидланган.

Асосий инвестор ким: БАА, Саудия Арабистони ёки Қатар?

ЕОТБ ҳисоботи шуни кўрсатадики, Марказий Осиёдаги Форс кўрфази сармоялари асосан бир нечта йирик давлат ҳиссасига тўғри келади.

2026 йил биринчи ярми якунида инвестор давлатлар кесимидаги кўрсаткичлар қуйидагича бўлган:

Минтақага энг кўп сармоя киритган давлат бу — Бирлашган Араб Амирликларидир. Унинг улуши умумий инвестиция портфелининг 66 фоизини ташкил этади.

Саудия Арабистони эса иккинчи йирик инвестор бўлиб, унинг Марказий Осиёдаги сармоялари 2021 йилга қараганда қарийб 20 баробарга кўпайган. Қатарнинг инвестициялари ҳам муттасил ўсиб, 3,1 млрд долларга етган. Уммоннинг минтақадаги сармоявий захираси эса 924 млн долларни ташкил қилмоқда.

Инвестициялар асосан қайси соҳаларга йўналтирилмоқда?

Ҳисоботдаги энг муҳим ва эътиборга молик ўзгаришлардан бири — Форс кўрфази мамлакатларининг Марказий Осиёга киритаётган инвестициялари таркиби тубдан ўзгариб бораётганидадир.

2020 йилда умумий инвестиция портфелининг 82 фоизи хомашё тармоқларига тўғри келган бўлса, электр энергетикасининг улуши атиги 2 фоизни ташкил қилган.

2026 йил биринчи ярми якунига келиб эса вазият қуйидагича ўзгарган:

• Хомашё тармоқларининг улуши 49 фоизгача пасайган;

• Электр энергетикасининг улуши 34 фоизгача ошган;

• Электр энергетикасига йўналтирилган инвестициялар захираси 10,5 млрд долларга етган.

ЕОТБ маълумотларига кўра, электр энергетикасига сармоялар кескин ўсишининг асосий омилларидан бири Ўзбекистонда амалга оширилаётган йирик қуёш ва шамол электр станциялари лойиҳаларидир.

Ушбу лойиҳаларда БААнинг «Masdar», Саудия Арабистонининг «ACWA Power» ва Қатарнинг «Nebras Power» каби йирик компаниялари фаол иштирок этмоқда.

БАА: энергетикадан ташқари логистика ва саноатга ҳам сармоя киритмоқда

БАА Марказий Осиёдаги энг йирик инвестор мақомини сақлаб турибди. Бироқ унинг инвестициялари фақат Ўзбекистон билан чекланиб қолмаган.

ЕОТБ маълумотларига кўра, БААнинг минтақадаги инвестиция портфелининг қарийб 70 фоизи Туркманистон ҳиссасига тўғри келади. Бу асосан нефт-газ соҳасидаги йирик ва узоқ муддатли лойиҳалар билан боғлиқ.

Жумладан, БААнинг «Dragon Oil» компанияси 2000 йилдан буён Каспий денгизидаги Жайтун ва Жигалибег конларини ўзлаштиришда қатнашиб келмоқда. ЕОТБ ушбу лойиҳаларга киритилган инвестицияларнинг умумий қийматини тахминан 10 млрд долларга баҳолаган.

Шунингдек, 2025 йилда БААнинг «ADNOC» компанияси таркибидаги «XRG» бўлинмаси Туркманистондаги «Offshore Gas Block I» лойиҳасидан 38 фоизлик улушни сотиб олган. Ушбу лойиҳа «PETRONAS» ва Туркманистон миллий компаниялари билан маҳсулот тақсимоти тўғрисидаги битим асосида амалга оширилмоқда.

ЕОТБ ҳисоботида қайд этилишича, БААнинг Марказий Осиёдаги электр энергетикасига йўналтирган инвестициялари 2020 йилдаги 140 млн доллардан 2026 йил биринчи ярмида 3,85 млрд долларга етган. Банк маълумотлар базасида ушбу соҳага оид 20 дан ортиқ лойиҳа қайд этилган бўлиб, уларнинг аксарияти қуёш ва шамол электр станциялари қурилиши билан боғлиқ.

Ўзбекистондаги энг йирик лойиҳалар қаторида Навоий вилоятидаги 500 МВт қувватга эга Зарафшон шамол электр станцияси, Сурхондарёдаги Шеробод қуёш электр станцияси ҳамда Наманган вилоятидаги қуёш энергетикаси лойиҳасини тилга олиш мумкин.

Зарафшон шамол электр станцияси «Masdar» компанияси томонидан қурилган бўлиб, унинг ўрнатилган қуввати 500 МВтни ташкил этади. Компаниянинг маълум қилишича, ушбу станция йилига 150 мингта хонадонни барқарор электр энергияси билан таъминлаш имкониятига эга.

«Masdar» бу лойиҳани Ўзбекистондаги илк йирик шамол электр станцияси сифатида алоҳида эътироф этган.

Қатар ва Уммон: энергетика, телекоммуникация ва молия

Қатарнинг Марказий Осиёдаги инвестициялари 2026 йил биринчи ярми якунига келиб 3,1 млрд долларга етган. Бу маблағларнинг тахминан 90 фоизи Қозоғистонга, қолган қисми эса асосан Ўзбекистонга йўналтирилган.

Қатар инвестициялари фақат энергетика соҳаси билан чекланиб қолмаган. ЕОТБ маълумотларига кўра, унинг Марказий Осиёдаги инвестиция портфели тармоқлар кесимида қуйидагича тақсимланган:

• Телекоммуникация — 36 фоиз;

• Молия сектори — 17 фоиз;

• Ишлаб чиқариш — 16 фоиз;

• Электр энергетикаси — 11 фоиз;

• Транспорт ва логистика — 11 фоиз.

Қозоғистонда Қатарнинг «Power International Holding» компанияси «Mobile Telecom-Service» операторини, яъни «Tele2» ва «Altel» брендларини тахминан 1,1 млрд долларга сотиб олди. Шунингдек, Қатарнинг «Lesha Bank»и Қозоғистоннинг «Bereke Bank»ини харид қилган.

Ўзбекистонда эса Қатар сармоялари асосан энергетика лойиҳаларига йўналтирилмоқда. Жумладан, «Nebras Power» компанияси иштирокида Сурхондарё вилоятида иссиқлик электр станциясини қуриш лойиҳаси амалга оширилмоқда.

Форс кўрфази давлатлари билан ўзаро савдо ҳам қарийб тўрт баробар ўсди

ЕОТБ ҳисоботида нафақат инвестициялар, балки Марказий Осиё ва Форс кўрфази давлатлари ўртасидаги товар айирбошлаш ҳажми ҳам таҳлил қилинган. Банк маълумотларига кўра, 2020–2025 йиллар оралиғида икки минтақа ўртасидаги товар савдоси 1 млрд доллардан 3,9 млрд долларга етган. Бу қарийб тўрт баробар ўсишдир.

Шу давр мобайнида Форс кўрфази давлатларининг Марказий Осиё ташқи савдо айланмасидаги улуши 0,7 фоиздан 1,7 фоизгача кўтарилган. Бироқ ўзаро савдода номутаносиблик ҳали ҳам сақланиб қолмоқда. Савдо айланмасининг қарийб 70 фоизи Форс кўрфази мамлакатларидан Марказий Осиёга кириб келаётган товарлар ҳиссасига тўғри келади.

Минтақага асосан қуйидаги маҳсулотлар импорт қилинади:

• Автомобиллар;

• Машина ва турли ускуналар;

• Электроника;

• Фармацевтика маҳсулотлари;

• Кимё саноати товарлари.