Мугабе мероси: дунё қаерга қараб кетмоқда?

Нобел мукофоти совриндори, иқтисодчи Дарон Ажемоъғли АҚШ маъмурияти томонидан қабул қилинаётган шов-шувли қарорларни кескин танқид қилди. Унинг фикрича, бугунги воқеалар ортида ўтган асрнинг машҳур диктаторларига хос «қоидасиз ўйин» стратегияси ётибди.

Лотерея ва мутлақ ҳокимият драмаси

2000 йилда Зимбабвенинг ўша пайтдаги президенти Роберт Мугабе мамлакатдаги давлат лотереясида бош совринни ютиб олган эди. Албатта, бу тасодиф эмас, балки олдиндан режалаштирилган «шоу» эди.

Нега Мугабе бундай мантиқсиз ва кулгили ишга қўл урди? Биринчидан, чунки у буни қила оларди. Ҳокимиятни тийиб турувчи барча институтлар яксон қилингач, раҳбар хоҳлаган ишини қилиши мумкинлигини намойиш этди.

Иккинчидан, бу орқали у мавжуд қонун-қоидалар ва тизим қанчалик «масхарабозлик»ка айланганини кўрсатди. Ажемоъғлининг таъкидлашича, бугунги кунда АҚШда юз бераётган воқеалар айнан шу «Мугабе мероси»нинг давомидир. Трамп маъмуриятининг сўнгги икки қарори худди Мугабенинг лотереясига ўхшайди — булар шунчаки хато эмас, балки «қоидасиз ўйин»нинг янги босқичи.

Эрон: хавфли ўйин ва «шаҳидлик» тузоғи

Биринчи жиддий воқеа — АҚШ ва Исроилнинг Эронга ҳужуми ҳамда мамлакат олий раҳбари Оятуллоҳ Хоманаийнинг ўлдирилишидир. Ажемоъғли буни шунчаки ҳарбий ҳаракат эмас, балки халқаро меъёрларнинг парчаланиши сифатида баҳолайди.

Сиёсий хато шундаки, Хоманаий қанчалик репрессив раҳбар бўлмасин, у ўз тарафдорларига эга бўлган диний авторитет эди. Уни ўлдириш уни «шаҳид»га айлантиради ва Яқин Шарқни ўн йиллаб давом этадиган бетартиблик ҳамда қонли урушлар гирдобига тортади.

Демократия инқирози ҳам кўзга ташланади. Бу қарор на халқаро ҳамжамият, на АҚШ жамоатчилигининг розилиги билан қабул қилинди. Бу эса «демократия» тушунчасининг ўзига савол қўяди.

Anthropic: сунъий интеллект устидан назорат кимда?

Иккинчи ва эҳтимол ундан ҳам хавфлироқ воқеа — АҚШ Мудофаа вазирлигининг, яъни Пентагоннинг, сунъий интеллект бўйича етакчи компаниялардан бири Anthropic’ни «таъминот занжири учун хавф» деб эълон қилганидир.

Низо моҳияти шундаки, Anthropic ўз технологияларидан одамларни оммавий кузатиш ёки автоном қотил роботлар яратишда фойдаланмасликни талаб қилди. Пентагон эса буни рад этди ва компания билан барча алоқаларни узди.

Оқибатда хусусий мулк ва эркин бозор тамойиллари хавф остида қолди. Энди давлат ўзига ёқмаган ҳар қандай компанияни асоссиз равишда «хавф» деб эълон қилиши ва уни бозордан сиқиб чиқариши мумкин. Бу эса сунъий интеллект устидан назорат хусусий секторда эмас, балки тўлиқ ҳукумат ва ҳарбий тузилмалар қўлига ўтаётганини англатади.

Энг хатарлиси, Пентагон бу орқали оммавий кузатув ва автоном қуроллар яратиш нияти жиддий эканини бутун дунёга очиқ намойиш қилди.

Қоидасиз дунёга қараб

Дарон Ажемоъғли хулоса қилар экан, бу ҳаракатларнинг мантиқсизлиги аслида уларнинг асосий мақсади эканини таъкидлайди. Худди Мугабенинг лотереяси каби, бу қарорлар жамоатчиликни ҳайратга солиш — «шок эффекти» — ва мавжуд тартиб-қоидаларни парчалашга хизмат қилади.

«Мугабенинг дарслари давом этмоқда», деб ёзади иқтисодчи. Унинг фикрича, дунё қонунлар ва институтлар эмас, балки шахсий хоҳиш ва мутлақ ҳокимият устувор бўлган янги, хавфли даврга кириб бормоқда.