Ўзбекистондаги ҳар 5 та корхонанинг 4 таси МЧЖ шаклида ишламоқда. Нега тадбиркорлар айнан шуни танлайди?

Миллий статистика қўмитаси маълумотларига кўра, 2026 йил 1 октябр ҳолатига Ўзбекистонда 372 695 та масъулияти чекланган жамият (МЧЖ) фаолият юритмоқда.

Умумий ҳисобда мамлакатда 463 897 та тижорат ташкилоти мавжуд бўлиб, уларнинг ҳар бештасидан тўрттаси айнан МЧЖ шаклида рўйхатдан ўтган.

Ташкилий-ҳуқуқий шакллар бўйича тақсимот қуйидагича:

Кўриниб турибдики, МЧЖлар сони хусусий корхоналардан қарийб 7,7 баробар, оилавий корхоналардан эса 9,7 баробар кўп. Акциядорлик жамиятларининг умумий сони эса 653 тани ташкил қилади.

МЧЖлар сони йил бошидан қанчага кўпайди?

Миллий статистика қўмитасининг йил давомида эълон қилиб борган маълумотлари МЧЖлар сони ва уларнинг тижорат ташкилотлари орасидаги улуши изчил ошиб бораётганини кўрсатади.

2026 йил 1 январ ҳолатига кўра, мамлакатда 320 870 та МЧЖ рўйхатга олинган бўлиб, уларнинг умумий тижорат ташкилотлари таркибидаги улуши 78,7 фоизни ташкил этган эди.

Йил давомидаги ўсиш динамикаси:

• 1 январ — 320 870 та (78,7%);

• 1 апрел — 335 077 та (79,4%);

• 1 июн — 343 584 та (79,7%);

• 1 сентябр — 366 051 та (80,2%);

• 1 октябр — 372 695 та (80,3%).

Демак, 2026 йилнинг дастлабки тўққиз ойи ичида МЧЖлар сони 51 825 тага ёки қарийб 16,2 фоизга кўпайган. Уларнинг тижорат ташкилотлари таркибидаги улуши эса 1,6 фоиз бандга ошган.

МЧЖнинг бошқа корхоналардан фарқи нимада?

Масъулияти чекланган жамият — бир ёки бир нечта шахс томонидан ташкил этиладиган, устав капитали таъсис ҳужжатларида белгиланган улушларга бўлинган хўжалик жамиятидир.

Ушбу ташкилий-ҳуқуқий шаклнинг энг асосий хусусияти шуки, жамият иштирокчиларининг корхона мажбуриятлари бўйича жавобгарлиги чекланган бўлади.

2026 йил 22 июлдан кучга кирган ЎРҚ-1137-сонли «Масъулияти чекланган ҳамда қўшимча масъулиятли жамиятлар тўғрисида»ги янги таҳрирдаги қонунга кўра, жамият ўз мажбуриятлари бўйича ўзига тегишли барча мол-мулк билан жавоб беради. Унинг иштирокчилари эса, умумий қоидага мувофиқ, жамиятнинг мажбуриятлари бўйича жавобгар бўлмайди ва фаолият билан боғлиқ зарарлар хавфини фақатгина устав капиталига киритган ўз ҳиссалари доирасида кўтаради.

Қонунга мувофиқ, МЧЖ давлат рўйхатидан ўтказилганидан кейин расман юридик шахс мақомини олади. У ўз номидан мол-мулкка эгалик қилиши, мулкий ҳуқуқ ва мажбуриятларга эга бўлиши, шунингдек, судда даъвогар ёки жавобгар сифатида иштирок этиши мумкин.

Нега бизнесда МЧЖ бунчалик кенг тарқалган?

МЧЖ шаклининг бу қадар оммалашганини фақат битта сабаб билан изоҳлаб бўлмайди. Тўғри, расмий статистика ташкилий-ҳуқуқий шаклларнинг сони ва улушини аниқ кўрсатиб беради, аммо тадбиркорлар нима сабабдан айнан МЧЖни кўпроқ танлаётганини алоҳида тадқиқ қилмайди.

Шу билан бирга, «PwC» халқаро консалтинг компаниясининг 2025 йилги «Doing business in Uzbekistan» қўлланмасида МЧЖ Ўзбекистонда бизнес юритишнинг энг кенг тарқалган ва нисбатан мослашувчан шаклларидан бири сифатида эътироф этилган.

Қўлланмада қайд этилишича, акциядорлик жамиятларида корпоратив бошқарув тузилмаси анча мураккаброқ ва уларда капитал бозори регуляторларининг назорати қатъийроқ ҳисобланади. Шунингдек, чет эл инвестицияси иштирокидаги хорижий корхоналарнинг катта қисми ҳам айнан МЧЖ шаклида ташкил этилгани кўрсатиб ўтилган.

МЧЖлар сонининг бу қадар кўплиги мамлакатдаги бизнес субъектларининг ташкилий таркибида ушбу шаклнинг мутлақ устунлигини кўрсатади. 2026 йил 1 октябр ҳолатига уларнинг умумий улуши 80,3 фоизга етган. Бу кўрсаткич йил бошидаги 78,7 фоизлик натижага нисбатан анча юқоридир.

Шу билан бирга, акциядорлик жамиятлари, хусусий ва оилавий корхоналар ҳам бизнеснинг ўзига хос алоҳида ташкилий шакллари сифатида мамлакат иқтисодиётида ўз ўрнида фаолият юритмоқда.