Qozog‘istonning mashinasozlik sanoati import hisobiga qiynalib qoldi

Qozog‘istonning mashinasozlik sanoati asosan import qilingan butlovchi qismlar va xorijiy ishlanmalarga tayangan edi. Endi kompaniyalar tayyor mahsulotlarni yig‘ishdan ko‘ra o‘zlarining muhandislik yechimlarini yaratishga harakat qilmoqda.

Ushbu o‘zgarishning asosiy markazlaridan biri mamlakat mashinasozlik mahsulotlarining chorak qismidan ko‘prog‘ini tashkil etuvchi Qo‘stanay viloyatidir. Biroq, avtomobil va qishloq xo‘jaligi texnikasi ishlab chiqarishning o‘sishi hali ham sanoatni importga qaramlikdan xalos qilmadi.

An’anaviy ravishda qishloq xo‘jaligi bilan mashhur bo‘lgan Qo‘stanay viloyati Qozog‘istonning eng yirik sanoat markazlaridan biri sifatidagi mavqeini asta-sekin mustahkamlamoqda.

Tadbirkorlik va sanoat-innovatsion rivojlanish departamenti ma’lumotlariga ko‘ra, u yerda 48 ta mashinasozlik kompaniyasi faoliyat yuritadi. 41 ta kichik, to‘rtta o‘rta va uchta yirik. Sanoatda 6 ming 400 dan ortiq kishi ishlaydi. Viloyat respublikaning umumiy mashinasozlik mahsulotining 25 foizdan ortig‘ini tashkil qiladi. 2026-yilning yanvar-avgust oylarida korxonalar 59 ming 900 ta transport vositasini ishlab chiqargan, bu o‘tgan yilning shu davriga nisbatan 12,2 foizga ko‘p.

Avtomobilsozlik sanoati qishloq xo‘jaligi texnikasidan tortib, butlovchi qismlargacha bo‘lgan tegishli sohalarni rivojlantirish uchun asos bo‘lib xizmat qildi. Bundan tashqari, sanoatning keyingi o‘sishi nafaqat yig‘ish hajmlariga, balki kompaniyalar ishlab chiqarishni qanchalik mahalliylashtirishi va texnologiyalarini o‘zlashtirishi mumkinligiga ham bog‘liq.

Mashinasozlik mintaqa ishlab chiqarish sanoatining taxminan yarmini tashkil qiladi. Mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishiga bag‘ishlangan yig‘ilishda taqdim etilgan ma’lumotlarga ko‘ra, sanoat 2026-yilning dastlabki to‘qqiz oyida 6,3 foizga o‘sgan.

«Asosiy omil yengil avtomobillar ishlab chiqarishning 15,3 foizga, o‘rish mashinalari ishlab chiqarishning 22,1 foizga va kombaynlar ishlab chiqarishning 1,8 baravarga o‘sishi bo‘ldi. Umumiy sanoat ishlab chiqarishi 2,4 trillionga yetgani sababli, mashinasozlik hozirda mintaqada sanoat o‘sishining asosiy manbalaridan biri hisoblanadi», — dedi viloyatning iqtisodiyot va budjetni rejalashtirish boshqarmasi boshlig‘i Ilyosxon Amirbekov.

Biroq, ishlab chiqarish hajmini oshirishning o‘zi texnologik qaramlik muammosini hal qilmaydi. Butlovchi qismlarning katta qismi hali ham chet eldan keladi va kompaniyalarda malakali muhandislar yetishmaydi. Bundan tashqari, sanoatning rivojlanishi ishlab chiqarish quvvatlarini doimiy ravishda modernizatsiya qilishni talab qiladi.

Qozog‘iston mashinasozlik rivojlanishining keyingi bosqichi yig‘ish operatsiyalaridan mustaqil muhandislik ishlanmalariga o‘tishni o‘z ichiga oladi. Kompaniyalar nafaqat tayyor uskunalar ishlab chiqarishi, balki butlovchi qismlar yaratishi, yangi texnologiyalarni o‘zlashtirishi va mahsulotlarni ichki bozor ehtiyojlariga moslashtirishi kerak.

Qo‘stanay agromexanika zavodi direktori Rustam Kalimjanovning so‘zlariga ko‘ra, kompaniya allaqachon o‘zining dizayn va texnologik tajribasini rivojlantirmoqda.

«Biz hujjatlarni ishlab chiqadigan va yangi mahsulotlarni yaratishda ishtirok etadigan o‘z dizaynerlarimiz va texnologlarimizni ishga olamiz. Ko‘pincha yangi uskunalar uchun so‘rovlar to‘g‘ridan-to‘g‘ri qishloq xo‘jaligi ishlab chiqaruvchilari tomonidan shakllantiriladi va bizning muhandislik guruhimiz dizaynni aniq ishlab chiqarish ehtiyojlariga moslashtiradi», — dedi Rustam Kalimjanov.

Ushbu model mijozlarning so‘rovlariga tezroq javob berish imkonini beradi va xorijiy ishlanmalarga bog‘liqlikni kamaytiradi. Biroq, uni ishlab chiqish investitsiyalarni, malakali mutaxassislarni va mahalliy mahsulotlarga talab oshishiga olib keladi.

Umuman olganda, mahalliy kompaniyalar tomonidan qancha ko‘p qismlar va texnologik komponentlar ishlab chiqarilsa, Qozog‘iston iqtisodiyotida qo‘shimcha qiymat shuncha ko‘p saqlanib qoladi.

«Kompaniyalar uchun qiyinchilik oddiy quyma buyumlar ishlab chiqarish emas, balki yuqori qo‘shimcha qiymatga ega texnologik jihatdan murakkab komponentlarni ishlab chiqarishdir. Bunday mahsulotlarning asosiy qiymati metallning narxi bilan emas, balki muhandislik yechimlari, texnologiyalari va ishlab chiqarish tajriba darajasi bilan belgilanadi», — deb hisoblaydi Kalimjanov.

Murakkab komponentlarni mahalliylashtirish sanoatning rivojlanishida asosiy omil bo‘lishi mumkin. Kompaniyalar importga qanchalik kam tayansa, ular uchun ta’minot zanjirlaridagi uzilishlar va o‘zgaruvchan tashqi sharoitlarga moslashish shunchalik oson bo‘ladi. Ishlab chiqarish o‘sishiga qaramay, mashinasozlik bir qator tizimli muammolarga duch kelmoqda. Bularga muhandislik kadrlarining yetishmasligi, import qilingan texnologiyalarga qaramlik, yangi ishlab chiqarish quvvatlarini ishga tushirishning yuqori narxi va xorijiy ishlab chiqaruvchilarning raqobati kiradi.

Mahalliylashtirishni shunchaki uskunalar sotib olishdan ko‘proq narsani talab qiladi. Sanoat korxonalari, ilmiy-tadqiqot tashkilotlari va ta’lim muassasalari o‘rtasida hamkorlikni o‘rnatish ham juda muhimdir. Tayyorlangan mutaxassislar va ichki muhandislik ishlanmalarisiz murakkabroq mahsulotlarga o‘tish kechiktirilishi mumkin.

Mashinasozlikning ahamiyati sanoatning o‘zidan ancha tashqariga chiqadi. Uning rivojlanishi metallurgiya zavodlarining quvvatiga, logistika kompaniyalarining faoliyatiga, malakali ish o‘rinlarini yaratishga va investitsiyalar oqimiga ta’sir qiladi. Qo‘stanay viloyati allaqachon Qozog‘iston mashinasozlik sanoatining asosiy markazlaridan biriga aylangan. Endi asosiy savol shundaki, mintaqa o‘sib borayotgan ishlab chiqarish hajmlarini o‘z texnologiyalari va komponentlariga ega to‘laqonli sanoat zanjirini rivojlantirishga aylantira oladimi?

Kelgusi yillarda sanoatning raqobatbardoshligi nafaqat ishlab chiqarilgan avtomobillar va qishloq xo‘jaligi texnikalari soni, balki kompaniyalar ichki ishlab chiqarishi mumkin bo‘lgan ularning qiymatidagi ulushi bilan ham belgilanadi. Yig‘ishdan murakkabroq ishlab chiqarishga o‘tish Qozog‘iston mashinasozlik sanoati uchun keyingi qiyinchilik bo‘ladi.

Eslatib o‘tamiz, avvalroq Qozog‘iston olti oyda taxminan 2,2 mlrd dollarlik mashina ishlab chiqargandi.

Farangiz Bobojonova