АҚШ, Хитой ва Европа қарзи: 2008-йилдан кейин ким қанча қарзга ботди?
2008-йилги инқироздан кейин АҚШ, Хитой ва Европа давлат қарзи қандай ўзгарди? Нега Хитой ва АҚШ қарзи тез ўсди – таҳлил ва рақамлар.
2008-йилги молиявий инқироздан бери АҚШ, Хитой ва Европа қарз олиш бўйича мутлақо турлича йўл тутди. Европа қарз ўсишини нисбатан чеклаб турди, АҚШ ва Хитой эса, айниқса 2020-йилдан кейин, тез суръатда қарзини оширди.
Юқоридаги график 1995-2025-йиллар оралиғида АҚШ, Европа Иттифоқи ва Хитойнинг йиллик давлат қарзи ҳажмини (инфляция ҳисобга олинмаган ҳолда, жорий АҚШ долларида) кўрсатади. Маълумотлар Халқаро валюта жамғармаси (IMF)га асосланган.
2025-йилда Хитойнинг давлат қарзи 18,7 трлн долларга етди ва илк бор Европа Иттифоқининг 17,6 трлн долларлик кўрсаткичидан ошиб кетди. Бу кесишиш Хитойнинг сўнгги икки ўн йилликда қарз олишни қанчалик тез кенгайтирганини кўрсатади.
АҚШ ва Хитой давлат қарзининг тез ўсиши
2008-йилда АҚШ давлат қарзи 10,9 трлн долларни ташкил этган бўлиб, бу Европа Иттифоқининг 10,7 трлн долларлик кўрсаткичига яқин эди. 2025-йилга келиб эса у 38,3 трлн долларгача ўсиб, Европадан 20,7 трлн долларга илгарилаб кетди.
Қуйидаги жадвалда 1995-2025-йиллар давомида АҚШ, Хитой ва Европа Иттифоқининг давлат қарзи (жорий АҚШ долларида) кўрсатилган:
Йил | АҚШ давлат қарзи ($) | ЙИ давлат қарзи ($) | Хитой давлат қарзи ($) |
1995 | 4.9 | 5.9 | 0.2 |
1996 | 5.2 | 6.1 | 0.2 |
1997 | 5.4 | 5.6 | 0.2 |
1998 | 5.5 | 5.6 | 0.2 |
1999 | 5.6 | 5.5 | 0.2 |
2000 | 5.6 | 4.9 | 0.3 |
2001 | 5.7 | 4.9 | 0.3 |
2002 | 6.1 | 5.3 | 0.4 |
2003 | 6.8 | 6.7 | 0.4 |
2004 | 8.1 | 7.7 | 0.5 |
2005 | 8.6 | 8.0 | 0.6 |
2006 | 8.9 | 8.3 | 0.7 |
2007 | 9.4 | 9.2 | 1.0 |
2008 | 10.9 | 10.7 | 1.2 |
2009 | 12.6 | 11.2 | 1.8 |
2010 | 14.4 | 11.8 | 2.0 |
Йил | АҚШ давлат қарзи ($) | ЙИ давлат қарзи ($) | Хитой давлат қарзи ($) |
2011 | 15.6 | 13.1 | 2.5 |
2012 | 16.9 | 12.8 | 2.9 |
2013 | 17.7 | 13.7 | 3.6 |
2014 | 18.5 | 14.0 | 4.2 |
2015 | 19.3 | 11.9 | 4.6 |
2016 | 20.2 | 12.0 | 5.7 |
2017 | 20.9 | 12.4 | 6.7 |
2018 | 22.2 | 13.1 | 7.8 |
2019 | 23.4 | 12.5 | 8.7 |
2020 | 28.3 | 14.1 | 10.4 |
2021 | 29.7 | 15.5 | 12.8 |
2022 | 31.0 | 14.3 | 13.8 |
2023 | 33.3 | 15.3 | 15.0 |
2024 | 35.8 | 16.0 | 16.6 |
2025 | 38.3 | 17.6 | 18.7 |
2008-йилдаги атиги 1,2 трлн доллардан бошлаб, Хитойнинг давлат қарзи йиллик тахминан 17 фоиз суръатда ўсди – бу эса икки ўн йилга етмас вақт ичида Европа Иттифоқидан ўтиб кетишга етарли бўлди.
2008-йилдан бери АҚШ давлат қарзи йилига ўртача 7,7 фоизга ўсган, Европа Иттифоқида эса бу кўрсаткич тахминан 3,0 фоизни ташкил этган.
Нега Хитой ва АҚШ қарзи Европага қараганда тезроқ ўсди?
Европа Иттифоқида қарз ўсишининг секинлиги қисман АҚШ ва Хитойга нисбатан номинал иқтисодий ўсишнинг пастроқ бўлиши билан изоҳланади. Шу билан бирга, бу ҳолат 2010-2012-йилларда авжига чиққан Европа суверен қарз инқирозидан кейин жорий этилган қатъий бюджет чекловларининг натижаси ҳамдир.
Аксинча, Хитойда қарзнинг кескин ўсиши кредитлар кенгайиши, инфратузилмага сармоялар ва давлат томонидан қўллаб-қувватланган иқтисодий ўсиш билан боғлиқ бўлди.
АҚШ эса инқироз давридаги қарз олишни доимий бюджет тақчилликлари билан бирлаштирди, айниқса 2020-йилдан кейин. Бу қарзнинг Европа даражасидан анча юқорига чиқишига олиб келди. Федерал даражада бюджет чекловлари нисбатан кам бўлгани учун Вашингтон юқори харажатлар даражасини сақлаб қолди, бу эса АҚШ қарзининг ҳозирда Хитой ва Европа Иттифоқидан анча юқори эканини тушунтиради.
Ўзбекистон давлат қарзи
2025-йил якунига келиб Ўзбекистоннинг жами давлат қарзи (ташқи ва ички) 46,85 млрд долларни ташкил этди. Бу кўрсаткич ялпи ички маҳсулот (ЯИМ)нинг 31,9 фоизига тенг.
Давлат қарзининг асосий қисми 39,82 млрд доллари ёки 85 фоизи ташқи қарз ҳиссасига тўғри келади. Ташқи қарзнинг ЯИМга нисбати эса 27,1 фоизни ташкил этади.
Ташқи қарзнинг 83 фоизи хорижий валютада расмийлаштирилган. 40 фоизи ўзгарувчан фоиз ставкаларига эга; қарзнинг катта қисми узоқ муддатли. Қисқа муддатли мажбуриятлар эса деярли мавжуд эмас.
