AQSH, Xitoy va Yevropa qarzi: 2008-yildan keyin kim qancha qarzga botdi?
2008-yilgi inqirozdan keyin AQSH, Xitoy va Yevropa davlat qarzi qanday o‘zgardi? Nega Xitoy va AQSH qarzi tez o‘sdi – tahlil va raqamlar.
2008-yilgi moliyaviy inqirozdan beri AQSH, Xitoy va Yevropa qarz olish bo‘yicha mutlaqo turlicha yo‘l tutdi. Yevropa qarz o‘sishini nisbatan cheklab turdi, AQSH va Xitoy esa, ayniqsa 2020-yildan keyin, tez sur’atda qarzini oshirdi.
Yuqoridagi grafik 1995-2025-yillar oralig‘ida AQSH, Yevropa Ittifoqi va Xitoyning yillik davlat qarzi hajmini (inflatsiya hisobga olinmagan holda, joriy AQSH dollarida) ko‘rsatadi. Ma’lumotlar Xalqaro valuta jamg‘armasi (IMF)ga asoslangan.
2025-yilda Xitoyning davlat qarzi 18,7 trln dollarga yetdi va ilk bor Yevropa Ittifoqining 17,6 trln dollarlik ko‘rsatkichidan oshib ketdi. Bu kesishish Xitoyning so‘nggi ikki o‘n yillikda qarz olishni qanchalik tez kengaytirganini ko‘rsatadi.
AQSH va Xitoy davlat qarzining tez o‘sishi
2008-yilda AQSH davlat qarzi 10,9 trln dollarni tashkil etgan bo‘lib, bu Yevropa Ittifoqining 10,7 trln dollarlik ko‘rsatkichiga yaqin edi. 2025-yilga kelib esa u 38,3 trln dollargacha o‘sib, Yevropadan 20,7 trln dollarga ilgarilab ketdi.
Quyidagi jadvalda 1995-2025-yillar davomida AQSH, Xitoy va Yevropa Ittifoqining davlat qarzi (joriy AQSH dollarida) ko‘rsatilgan:
Yil | AQSH davlat qarzi ($) | YI davlat qarzi ($) | Xitoy davlat qarzi ($) |
1995 | 4.9 | 5.9 | 0.2 |
1996 | 5.2 | 6.1 | 0.2 |
1997 | 5.4 | 5.6 | 0.2 |
1998 | 5.5 | 5.6 | 0.2 |
1999 | 5.6 | 5.5 | 0.2 |
2000 | 5.6 | 4.9 | 0.3 |
2001 | 5.7 | 4.9 | 0.3 |
2002 | 6.1 | 5.3 | 0.4 |
2003 | 6.8 | 6.7 | 0.4 |
2004 | 8.1 | 7.7 | 0.5 |
2005 | 8.6 | 8.0 | 0.6 |
2006 | 8.9 | 8.3 | 0.7 |
2007 | 9.4 | 9.2 | 1.0 |
2008 | 10.9 | 10.7 | 1.2 |
2009 | 12.6 | 11.2 | 1.8 |
2010 | 14.4 | 11.8 | 2.0 |
Yil | AQSH davlat qarzi ($) | YI davlat qarzi ($) | Xitoy davlat qarzi ($) |
2011 | 15.6 | 13.1 | 2.5 |
2012 | 16.9 | 12.8 | 2.9 |
2013 | 17.7 | 13.7 | 3.6 |
2014 | 18.5 | 14.0 | 4.2 |
2015 | 19.3 | 11.9 | 4.6 |
2016 | 20.2 | 12.0 | 5.7 |
2017 | 20.9 | 12.4 | 6.7 |
2018 | 22.2 | 13.1 | 7.8 |
2019 | 23.4 | 12.5 | 8.7 |
2020 | 28.3 | 14.1 | 10.4 |
2021 | 29.7 | 15.5 | 12.8 |
2022 | 31.0 | 14.3 | 13.8 |
2023 | 33.3 | 15.3 | 15.0 |
2024 | 35.8 | 16.0 | 16.6 |
2025 | 38.3 | 17.6 | 18.7 |
2008-yildagi atigi 1,2 trln dollardan boshlab, Xitoyning davlat qarzi yillik taxminan 17 foiz sur’atda o‘sdi – bu esa ikki o‘n yilga yetmas vaqt ichida Yevropa Ittifoqidan o‘tib ketishga yetarli bo‘ldi.
2008-yildan beri AQSH davlat qarzi yiliga o‘rtacha 7,7 foizga o‘sgan, Yevropa Ittifoqida esa bu ko‘rsatkich taxminan 3,0 foizni tashkil etgan.
Nega Xitoy va AQSH qarzi Yevropaga qaraganda tezroq o‘sdi?
Yevropa Ittifoqida qarz o‘sishining sekinligi qisman AQSH va Xitoyga nisbatan nominal iqtisodiy o‘sishning pastroq bo‘lishi bilan izohlanadi. Shu bilan birga, bu holat 2010-2012-yillarda avjiga chiqqan Yevropa suveren qarz inqirozidan keyin joriy etilgan qat’iy budjet cheklovlarining natijasi hamdir.
Aksincha, Xitoyda qarzning keskin o‘sishi kreditlar kengayishi, infratuzilmaga sarmoyalar va davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlangan iqtisodiy o‘sish bilan bog‘liq bo‘ldi.
AQSH esa inqiroz davridagi qarz olishni doimiy budjet taqchilliklari bilan birlashtirdi, ayniqsa 2020-yildan keyin. Bu qarzning Yevropa darajasidan ancha yuqoriga chiqishiga olib keldi. Federal darajada budjet cheklovlari nisbatan kam bo‘lgani uchun Vashington yuqori xarajatlar darajasini saqlab qoldi, bu esa AQSH qarzining hozirda Xitoy va Yevropa Ittifoqidan ancha yuqori ekanini tushuntiradi.
O‘zbekiston davlat qarzi
2025-yil yakuniga kelib O‘zbekistonning jami davlat qarzi (tashqi va ichki) 46,85 mlrd dollarni tashkil etdi. Bu ko‘rsatkich yalpi ichki mahsulot (YAIM)ning 31,9 foiziga teng.
Davlat qarzining asosiy qismi 39,82 mlrd dollari yoki 85 foizi tashqi qarz hissasiga to‘g‘ri keladi. Tashqi qarzning YAIMga nisbati esa 27,1 foizni tashkil etadi.
Tashqi qarzning 83 foizi xorijiy valutada rasmiylashtirilgan. 40 foizi o‘zgaruvchan foiz stavkalariga ega; qarzning katta qismi uzoq muddatli. Qisqa muddatli majburiyatlar esa deyarli mavjud emas.
