Binance: Дунёдаги энг йирик криптовалюта биржаси қандай қурилган?

Бугунги кунда 300 миллиондан ортиқ фойдаланувчиси ва йиллик савдо ҳажми 34 триллион долларни ташкил этадиган Binance энди шунчаки биржа эмас, балки у глобал криптоиқтисодиётнинг марказий инфратузилмасига айланган. Бу ютуқ ортида таваккаллар, тинимсиз инновациялар, регуляторлар билан курашлар ва ҳатто қамоқ жазоси ҳам тўхтата олмаган механизмнинг тарихи ётади.

CZ ким?

Changpeng Zhao 1977 йилда Хитойнинг Сзянсу провинциясида туғилган. Унинг отаси профессор бўлиб, Маданий инқилоб даврида “буржуапараст зиёли” дея тамғаланган ва мунтазам камситишларга дучор бўлган. 1989 йилда оила Канаданинг Ванкувер шаҳрига кўчиб кетади.

Дастлабки йиллар қийин кечди. Оиласига ёрдамлашиш учун ўсмир CZ McDonald’с ва маҳаллий ёқилғи қуйиш шохобчасида сменада ишлади. Кейинчалик у Монреалдаги МcГилл университетида Компьютер фанлари йўналишида диплом олди. Ўқишни тамомлагач, Bloomberg ва бошқа молия компанияларида юқори частотали савдо тизимларини яратиш устида ишлади, айнан шу тажриба кейинчалик Binance’нинг мувофиқлаштириш механизмини қувватлантириб турди.

2013 йил: Биткоинга инвестиция

2013 йили CZ покер ўйнаб ўтирганда Бобби Лидан Bitcoin ҳақида эшитиб қолди. У CЗга пулларининг 10 фоизини Битcоинга тикишни маслаҳат берди. CZ эса бундан-да кескинроқ иш тутди, у Шанхайдаги хонадонини сотиб, бор пулини Битcоинга сармоя қилди. Бу ишидан оиласи даҳшатга тушди. Ўша пайтда Bitcoin бир неча юз доллардан сотилаётган эди. Ўшанда ўйламай қилингандек туюлган бу қарор, охир-оқибат унинг ҳаётидаги энг муҳим молиявий қарор бўлиб чиқди.

2013–2016 йиллар оралиғида CZ Блоcкчаин.инфўда ишлади, сўнгра OKCoin’да бош техник директор лавозимини эгаллади. 2015 йилда у криптобиржалар учун савдо тизими ечимларини тақдим этувчи BijieTech компаниясига асос солди. Бироқ унинг кўзи доим каттароқ ютуқда эди: ўз биржасини нолдан яратиш.

Binance’нинг туғилиши

2017 йил ўрталарида CZ ўзининг шериги ва OKCoin’нинг собиқ маркетинг директори Йи Ҳе’ни янги лойиҳага ҳаммуассис ва маркетинг директори (CМО) сифатида жалб қилди. Йи Ҳе ўша пайтдаёқ крипто оламида энг зўр маркетолог сифатида ном қозонган эди.

2017 йил июль ойида Binance Дастлабки танга таклифи (ICO) орқали 15 миллион доллар маблағ тўплади. Биржа эса орадан атиги 11 кун ўтиб ишга тушди. Савдо комиссиялари учун чегирмалар таклиф қилган маҳаллий БНБ токени қисқа муддатда содиқ фойдаланувчилар базасини ўзига жалб қилди.

Формула оддий, аммо самарали эди: жуда паст савдо тўловлари, сониясига миллионлаб буюртмаларни қайта ишлай оладиган тизим ҳамда янги бошлаганлар учун қулай интерфейс. CЗ Twitter’да жуда фаол бўлиб, фойдаланувчиларнинг саволларига шахсан ўзи жавоб берар эди, бу эса дастлабки кунларда компанияга нисбатан улкан ишонч уйғотди.

Биринчи ўринга чиқиш учун 180 кун

2017 йил охирида Хитой криптобиржаларни тақиқлаганида, CZ бош қароргоҳни кўчирди, аввал Японияга, сўнг Сингапурга, кейин Малтага ва охир-оқибат Абу-Дабига. Тез ҳаракатланиш ва тартибга солувчи органларга мослашиш қобилияти Binance ДНКсининг бир қисмига айланди.

2017 йил кузида Биткоин нархи кескин ошгач, Binance’нинг кунлик савдо ҳажми 11 миллиард долларга етди. Ишга тушганидан сўнг 180 кун ичида у савдо ҳажмига кўра дунёдаги энг йирик криптобиржага айланди — бу финтех тарихидаги мисли кўрилмаган ютуқ эди.

CZ бойлиги: меҳмонхона хонасидан 96 миллиард долларгача

CZ шахсий бойлигининг ўсиш траекторияси:

Жудакатта бойлигига қарамай, CЗ доим шундай дейди: "Мақсад бойлик эмас. Мақсад – пул эркинлиги." У Билл Гейтс ва Уоррен Баффетдан ўрнак олиб, шахсий бойлигининг 90–99 фоизини хайрия ишларига сарфлашга ваъда берган.

АҚШ Адлия вазирлиги жиноий иши: 4,3 млрд долларлик жарима ва қамоқ (2023–2024)

Binance’нинг жадал ва тартибга солинмаган ўсиши регуляторлар билан тўқнашувни муқаррар қилди. АҚШ Адлия вазирлиги Binance’ни пул ювиш, санкцияларни четлаб ўтиш ва тегишли лицензиясиз фаолият юритишда айблаб, бир неча йил давомида тергов олиб борди.

2023 йил ноябрда CZ АҚШнинг Банк сири тўғрисидаги қонунини бузганини тан олди ва бош ижрочи директор лавозимидан истеъфога чиқди. Келишув шартлари қуйидагича:

• Binance жами 4,3 млрд доллар жарима тўлади

• CZ шахсан 150 млн доллар тўлади

• CZ тўрт ойлик федерал қамоқ жазосига ҳукм қилинди (жазони 2024 йилда ўтаган)

•  У бош ижрочи директор лавозимидан кетиб, раҳбариятни Ричард Тенгга топширди

CZ федерал қамоқхонадаги тўрт ойини рақамли оламдан узоқлашишга ва чуқур шахсий мулоҳазаларга ундаган "жуда сокин joy" дея таърифлади. У панжара ортидаги вақтининг кўп қисмини 2026 йил 8 апрелда нашр этилган "Пул эркинлиги: Фойдаланувчиларни ҳимоя қилиш, матонат ва Binance асослари ҳақида хотиралар" номли мемуарини ёзиш билан ўтказди. Китобдан тушган барча маблағ унинг "Giggle Academy" номли таълимий нотижорат ташкилотига йўналтирилади.

Бугунги Binance: 2025–2026 йиллардаги кўрсаткичлар

Жарималар ва раҳбариятдаги ўзгаришларга қарамай, Binance глобал крипто бозорларидаги етакчи мавқеини йўқотмади. Бош ижрочи директорлар Йи Ҳе ва Ричард Тенг эълон қилган йил якунлари бўйича ҳисобот биржанинг барқарор кучини тасдиқлади:

Binance 2025 йилни 170 миллион фойдаланувчи билан бошлаб, йил давомида 130 миллион янги фойдаланувчи қўшиб олди ва йилни муваффақиятли якунлади. Бу бир йил ичидаги ўсиш бутун дунёда криптовалюталарнинг дастлабки 6,5 йиллик жами қамровидан ҳам ошиб кетди. Бош ижрочи директор Тенг таъкидлаганидек: “Ҳозирда дунёдаги ҳар 27 кишидан бири Binance’дан фойдаланади”.

Янги раҳбарият: Ричард Тенг ва Йи Ҳе

Richard Teng 2021 йил август ойида Binance Singapore бош ижрочи директори сифатида Binance’га ишга келган ва 2023 йил ноябрида CZ истеъфога чиққанидан сўнг глобал бош ижрочи директор этиб тайинланган эди. Abu Dhabi Global Market ва Сингапурнинг МАС ташкилотларида фаолият юритган тажрибали молиявий назоратчи бўлган Teng Binance’ни янада қатъий қоидаларга риоя этиш ва институтсионал ўсишга йўналтирди. Унинг раҳбарлиги остида Binance Абу-Дабида жойлашган институтсионал инвестор – MGX’дан 2 миллиард доллар сармоя жалб қилди. Бу эса йирик институтсионал капиталнинг платформага ишонч билдира бошлаганидан дарак беради.

Йи Ҳе лойиҳада ҳаммуассис, CZ’нинг бизнес шериги ва Бинанcе’нинг иккинчи йирик акциядори — марказий стратегик ролни ўйнашда давом этмоқда. Унинг маркетинг даҳоси туфайли Binance дастлабки олти ой ичида меҳмонхона хонасидаги стартапдан дунёнинг биринчи рақамли биржасига айланди. Тенг 2026-йилги “Consensus Hong Kong” саммитида уни юқори баҳолаб, "Binance’нинг илк куниданоқ тамал тоши бўлган" дея таърифлади.

CZ ҳозир нима билан банд?

Қамоқдан озод этилгач, CZ корпоратив бошқарувдан воз кечиб, эътиборини иккита асосий йўналишга қаратди:

1. Giggle Academy — Бепул таълим: Ривожланаётган мамлакатлар болаларига бепул, сифатли таълим беришга қаратилган блокчейнга асосланган ташаббус. CZ шахсий бойлигининг 90–99 фоизини хайрия мақсадларига ваъда қилган, Giggle Academy эса бу йўналишдаги бош лойиҳадир.

2. Рақамли активлар бўйича ҳукумат маслаҳатчиси: 2024 йил апрель ойида Покистон Молия вазирлиги томонидан Покистон Крипто Кенгашининг стратегик маслаҳатчиси этиб тайинланди. 2025 йил май ойида эса Қирғизистон Президенти Садир Жапаровнинг рақамли активларни ривожлантириш бўйича маслаҳатчиси лавозимига тайинланди.

2026 йил 8 апрелда CZ ўзининг “Пул эркинлиги” номли мемуарини нашр этди. 364 саҳифалик ушбу асарда унинг Хитой қишлоғидаги оддий хонадондан бошлаб, қиймати 100 миллиард долларга баҳоланган ва 300 миллион фойдаланувчига эга платформани яратишгача бўлган ҳаёт йўли ҳикоя қилинади. Китобга Йи Ҳе сўзбоши ёзган. Сотувдан тушган барча маблағ хайрияга йўналтирилади.