Чеклов таъсири: ТБC Банк микроқарзларни алоҳида микромолия ташкилоти орқали бера бошлади

TBC Bank микроқарзларнинг бир қисмини банк балансида эмас, гуруҳ таркибидаги TBC Credit микромолия ташкилоти орқали ажратмоқда. Бу Марказий банк томонидан банкларнинг микроқарз портфелига ўрнатилган 25 фоизлик чеклов фонида юз бермоқда.

TBC Group’нинг 2025-йилги ҳисоботига кўра, TBC Credit 2025-йили микромолия фаолияти учун лицензия олган ва август ойидан кредит ажратишни бошлаган. Ташкилот TBC Uzbekistan экотизимининг «кўп лицензияли» фаолият моделидаги алоҳида йўналиш сифатида ташкил этилган.

TBC Credit портфели қисқа муддат ичида кескин ўсди. Марказий банк маълумотларига кўра, 2026-йил 1-майда ташкилот активлари 508,2 млрд сўмни, соф кредит портфели эса 356,8 млрд сўмни ташкил этган. Бир ой ўтиб активлар 740 млрд сўмга, кредит портфели эса 550 млрд сўмга етган. Натижада TBC Credit активлар ҳажми бўйича мамлакатдаги тўртинчи йирик ММТга айланган.

TBC Credit’нинг ўз ҳужжатлари ҳам микроқарзлар айнан ушбу ММТ номидан берилаётганини кўрсатади. Ташкилот сайтида жойлаштирилган «Онлайн микроқарз шартномаси»да қарз берувчи сифатида «TBC CREDIT» МЧЖ ММТ кўрсатилган. Шартномага кўра, ММТ қарз олувчига онлайн микроқарз ажратади, қарз олувчи эса кредит суммаси ва фоизларни айнан TBC Credit’га қайтариш мажбуриятини олади.

Шу билан бирга, TBC Credit’нинг «Бош шартлари»да хизматлар TBC UZ мобил иловаси орқали кўрсатилиши қайд этилган. Яъни кредит маҳсулоти TBC экотизими ичида расмийлаштирилади, бироқ онлайн микроқарз бўйича кредитор банк эмас, алоҳида микромолия ташкилоти — TBC Credit ҳисобланади.

Сабаб — микроқарз портфелига қўйилган чеклов

Марказий банк 2025-йили тижорат банкларининг кредит портфелида микроқарзлар улуши 25 фоиздан ошмаслиги бўйича талаб жорий қилган. Худди шундай чеклов кредит карталари ва овердрафтлар учун ҳам белгиланган. Талаб микромолия банкларига татбиқ этилмайди.

Шу ўринда, бу чеклов ҳали жорий қилиниши кутилаётган талаб эмас. Тегишли низом 2025-йил 24-июлдан кучга кирган. Нормативга мос келмайдиган банкларга портфель таркибини босқичма-босқич ўзгартириш учун 2029-йил 1-январгача муддат берилган.

TBC Group ҳам ўз ҳисоботида Марказий банк истеъмол кредитлари портфелига чекловлар киритганини қайд этган. Компания бунга жавобан банк кредит портфелини қайта мувозанатлаштириш, истеъмол кредитлари улушини камайтириш ва кичик ҳамда ўрта бизнес кредитларини кўпайтиришни бошлаганини билдирган.

Микроқарзларни TBC Credit орқали ажратиш натижасида ушбу кредитлар TBC Bank’нинг балансида эмас, алоҳида микромолия ташкилоти портфелида ҳисобга олинади. Шу тариқа TBC экотизими чакана кредитлашни давом эттирган ҳолда банкнинг микроқарзлар бўйича 25 фоизлик концентрация нормативига мослашиши мумкин.

Бироқ TBC Group микроқарзларни ММТга ўтказиш айнан чекловни четлаб ўтиш мақсадида амалга оширилганини очиқ айтмаган.

Uzum Bank’да ҳам шунга яқин стратегия бор

Uzum Bank иловасида Uzum картасига ажратиладиган микроқарзнинг кредитори банкнинг ўзи эмас, Tezcoin микромолия ташкилоти ҳисобланади. Uzum Bank бу жараёнда карта, илова ва банк интерфейсини тақдим этувчи ҳамкор сифатида қатнашади. Uzum Nasiya ҳужжатларида Tezcoin «Uzum картасига микроқарз», Shaffof-moliya эса «савдо микроқарзи» берувчи ММТ сифатида кўрсатилган. Шу билан бирга, Uzum Bank’нинг ўзи ҳам алоҳида «банк микроқарзи» маҳсулотини бериши мумкин.

Кўлам ҳам анча катта. 2026-йил 1-июн ҳолатига Tezcoin’нинг кредит қолдиғи 5,29 трлн сўм, Shaffof-moliya’ники эса 1,77 трлн сўм бўлган. Яъни Uzum экотизими орқали берилаётган кредитларнинг катта қисми банк балансида эмас, ММТлар портфелида турибди.

Лекин бу ерда муҳим фарқ бор. Uzum бу моделни 25 фоизлик чекловдан олдин ҳам қўллаган. Tezcoin 2022-йили ташкил этилган ва Uzum Nasiya орқали кредитлаш аввалдан ММТлар ёрдамида амалга оширилган. Шунинг учун «Uzum айнан Марказий банк чеклови сабаб ММТга ўтди» деб қатъий айтиш тўғри бўлмайди.

Тўғрироқ хулоса шуки, Uzum’да бу аввалдан ишлаб келаётган бизнес модель. Бироқ янги чеклов шароитида ушбу модель Uzum Bank’ка микроқарзларни банк портфелидан ташқарида кенгайтириш имконини беради.