Долларнинг пасайиши: нега АҚШ валютаси позицияларига ҳеч нарса таҳдид солмаяпти?

Йил бошидан бери Америка валютаси яна босим остида қолди. Бу эса унга ва умуман АҚШ бозорларига глобал ишонч йўқолиши ҳақидаги муҳокамаларни қайта жонлантирди. Бироқ кўп йиллик дедолларизация тенденцияларига қарамай, ҳозирги курс пасайиши Америка молиявий тизимининг тубдан инқирози эмас, балки оддий иқтисодий циклнинг бир қисми ҳисобланади. Бу ҳақда ING таҳлилий платформаси хабар берди.

Тарихий контекст ва «ҳимоя активи» мақоми

Барча заифлик ҳақидаги гап-сўзларга қарамай, доллар тарихий нуқтаи назардан жуда кучлилигича қолмоқда. Агар АҚШнинг 26 та асосий савдо ҳамкорлари билан савдони ҳисобга оладиган ва истеъмол нархлари даражасига мослаштирилган индексга назар ташланса, ўтган йилги пасайиш 2011 йилдан бери давом этган 45 фоизлик йирик ўсишга деярли таъсир кўрсатмаганини кўриш мумкин. Шу сабабли Вашингтондаги сиёсатчилар вақти-вақти билан долларни сунъий равишда заифлаштириш йўлларини излайди – бу Америка ишлаб чиқарувчиларига жаҳон бозорида рақобат қилишда ёрдам беради.

Шу билан бирга, 2024 йилга нисбатан доллар инвесторлар учун «тинч гаван» сифатидаги жозибадорлигининг бир қисмини йўқотгани рост. Доллар индекси билан АҚШ фонд бозори (S&P 500) ўртасидаги корреляция -0,25 ни ташкил этмоқда. Бу кўрсаткич одатдагидан камроқ салбий (яъни акциялар бозори тушганда валютанинг ҳимоя хусусияти сусайганини англатади), бироқ у ҳали ҳам статистик жиҳатдан аҳамиятлидир.

Шуни ёдда тутиш керакки, бундай ўзгаришлар циклик хусусиятга эга. Доллар аввал ҳам бир неча бор ҳимоя мақомини йўқотиб, кейинчалик уни қайта тиклаган.

Хорижий инвесторлар АҚШ активларини сотиб олишда давом этмоқда

Америка қимматли қоғозларига хорижий сармояларнинг 80 фоизидан ортиғига тўғри келадиган хусусий инвесторлар фаол харидни давом эттирмоқда. 2025 йилда уларнинг акциялар, ғазна облигациялари ва корпоратив қарз инструментларига соф инвестициялари 1,5 триллион долларга (ойига ўртача 128 миллиард доллар) етди. Бу 2022–2024 йиллардаги ўртача 1 триллион долларлик кўрсаткичдан анча юқори.

2025 йил сентябр ҳолатига кўра, хорижликларнинг АҚШ қимматли қоғозлар бозоридаги улуши ўн йиллик энг юқори даража – 20,2 фоизга етди.

Расмий институтлар (марказий банклар ва ҳукуматлар) эҳтиёткорроқ ҳаракат қилмоқда, бироқ улар доллар активларини сотиб юбораётгани йўқ. 2020 йилдан бери улар ўз позицияларини барқарор даражада ушлаб турибди.

Кўпинча Хитой ўз активларини кескин сотиши мумкинлиги ҳақида хавотирлар билдирилади. Ҳақиқатдан ҳам, Пекин сотув ҳажмини 2023 йилдаги 36 миллиард доллардан 2025 йилда 145 миллиард долларгача оширган. Бироқ унинг умумий улуши атиги 5 фоизни (1,8 триллион доллар) ташкил қилади.

Асосий ўйинчи эса Европа бўлиб қолмоқда. Европа мамлакатлари барча хорижий инвестицияларнинг 47 фоизига (17,1 триллион доллар) эгалик қилади. Европаликлар ўз сармояларини мунтазам равишда ошириб бормоқда: уларнинг харидлари 2022–2023 йиллардаги 0,6 триллион доллардан 2025 йилда 0,9 триллион долларгача ўсди ва бу Хитой томонидан капитал чиқарилишини тўлиқ қопламоқда.

Дедолларизация тезлашмоқда, деган миф

Ҳозирча жаҳонда доллардан тезкор воз кечиш кузатилмаяпти. 2024 йилдан бери Америка валютасининг глобал захиралар, мажбуриятлар ва транзакциялардаги улуши ёмонлашгани йўқ. Халқаро валюта фонди маълумотларига кўра, 2025 йилнинг учинчи чорагида долларнинг жаҳон валюта захираларидаги улуши 56,9 фоизни ташкил этган. Биржадан ташқари валюта бозорида эса унинг улуши 2025 йил ўрталарида 86,8 фоизга етган.

Албатта, айрим ўзгариш аломатлари бор. Масалан, сўнгги тўрт йилда Хитой юанининг SWIFT савдо молиялаштириш тизимидаги улуши тўрт бараварга ошиб, 8,3 фоизга етган. Бироқ захира валютаси мақомидаги глобал ўзгаришлар жуда секин кечадиган жараён бўлиб, нафақат марказий банклар, балки хусусий секторда ҳам туб бурилишларни талаб қилади.

Нега курс пасаймоқда ва кейин нима кутиш мумкин?

Долларнинг заифлашиши АҚШ иқтисодиёти инқирозни бошдан кечираётганини англатмайди. Аксинча, бу жаҳон иқтисодиёти қатор инқирозлардан сўнг тикланаётганининг натижасидир. Узоқ вақтдан бери биринчи марта АҚШдан ташқарида, айниқса ривожланаётган бозорларда инвесторлар учун жозибадор имкониятлар пайдо бўлди. Капитал ўша томонга оқмоқда ва бу анъанавий равишда доллар курсининг пасайиши билан кузатилади.

Бундан ташқари, йирик инвестиция фондлари валюта хатарларини суғурталаш (хеджирлаш) даражасини ўзгартирмоқда. Федерал захира тизими асосий ставкани пасайтириши, Европа марказий банки эса ставкаларни ўзгаришсиз қолдириши фонида, бундай суғурта қиймати пасайиши кутилмоқда. Бу фондларни доллар сотишга рағбатлантиради, бироқ бу жараён секин ва босқичма-босқич кечади, ваҳимали эмас.

Прогнозларга кўра, 2026 йил охирига келиб евронинг долларга нисбатан курси 1,22 даражасигача етиши мумкин.

Долларга ҳақиқатан нима зарар етказиши мумкин?

Долларнинг вақтинчалик эмас, балки асосий қулаши юз бериши учун АҚШ ичида жиддий ички силкинишлар керак:

ФЗТ мустақиллигини йўқотиши. Агар Федерал захира тизими сиёсий босим остида фоиз ставкаларини пасайтиришга мажбур бўлса (бу реал фоиз ставкаларини манфий қилади), инвесторлар доллардан оммавий равишда воз кечиши мумкин.

Қарз инқирози. Доимий улкан бюджет тақчиллиги ва янги давлат облигацияларининг кенг миқёсда чиқарилиши АҚШни маблағ сақлаш учун энг хавфсиз жой сифатидаги мақомидан маҳрум қилиши мумкин.

Хавф сигналига айланиши мумкин бўлган омиллар:

своплар бўйича спредларнинг кенгайиши;

қисқа ва узоқ муддатли облигациялар даромадлилиги ўртасидаги кескин фарқ;

АҚШ хазина облигациялари аукционларида хорижий марказий банклар томонидан талабнинг пасайиши.