Dollarning pasayishi: nega AQSH valutasi pozitsiyalariga hech narsa tahdid solmayapti?

Yil boshidan beri Amerika valutasi yana bosim ostida qoldi. Bu esa unga va umuman AQSH bozorlariga global ishonch yo‘qolishi haqidagi muhokamalarni qayta jonlantirdi. Biroq ko‘p yillik dedollarizatsiya tendensiyalariga qaramay, hozirgi kurs pasayishi Amerika moliyaviy tizimining tubdan inqirozi emas, balki oddiy iqtisodiy siklning bir qismi hisoblanadi. Bu haqda ING tahliliy platformasi xabar berdi.

Tarixiy kontekst va «himoya aktivi» maqomi

Barcha zaiflik haqidagi gap-so‘zlarga qaramay, dollar tarixiy nuqtai nazardan juda kuchliligicha qolmoqda. Agar AQSHning 26 ta asosiy savdo hamkorlari bilan savdoni hisobga oladigan va iste’mol narxlari darajasiga moslashtirilgan indeksga nazar tashlansa, o‘tgan yilgi pasayish 2011 yildan beri davom etgan 45 foizlik yirik o‘sishga deyarli ta’sir ko‘rsatmaganini ko‘rish mumkin. Shu sababli Vashingtondagi siyosatchilar vaqti-vaqti bilan dollarni sun’iy ravishda zaiflashtirish yo‘llarini izlaydi – bu Amerika ishlab chiqaruvchilariga jahon bozorida raqobat qilishda yordam beradi.

Shu bilan birga, 2024 yilga nisbatan dollar investorlar uchun «tinch gavan» sifatidagi jozibadorligining bir qismini yo‘qotgani rost. Dollar indeksi bilan AQSH fond bozori (S&P 500) o‘rtasidagi korrelyatsiya -0,25 ni tashkil etmoqda. Bu ko‘rsatkich odatdagidan kamroq salbiy (ya’ni aksiyalar bozori tushganda valutaning himoya xususiyati susayganini anglatadi), biroq u hali ham statistik jihatdan ahamiyatlidir.

Shuni yodda tutish kerakki, bunday o‘zgarishlar siklik xususiyatga ega. Dollar avval ham bir necha bor himoya maqomini yo‘qotib, keyinchalik uni qayta tiklagan.

Xorijiy investorlar AQSH aktivlarini sotib olishda davom etmoqda

Amerika qimmatli qog‘ozlariga xorijiy sarmoyalarning 80 foizidan ortig‘iga to‘g‘ri keladigan xususiy investorlar faol xaridni davom ettirmoqda. 2025 yilda ularning aksiyalar, g‘azna obligatsiyalari va korporativ qarz instrumentlariga sof investitsiyalari 1,5 trillion dollarga (oyiga o‘rtacha 128 milliard dollar) yetdi. Bu 2022–2024 yillardagi o‘rtacha 1 trillion dollarlik ko‘rsatkichdan ancha yuqori.

2025 yil sentabr holatiga ko‘ra, xorijliklarning AQSH qimmatli qog‘ozlar bozoridagi ulushi o‘n yillik eng yuqori daraja – 20,2 foizga yetdi.

Rasmiy institutlar (markaziy banklar va hukumatlar) ehtiyotkorroq harakat qilmoqda, biroq ular dollar aktivlarini sotib yuborayotgani yo‘q. 2020 yildan beri ular o‘z pozitsiyalarini barqaror darajada ushlab turibdi.

Ko‘pincha Xitoy o‘z aktivlarini keskin sotishi mumkinligi haqida xavotirlar bildiriladi. Haqiqatdan ham, Pekin sotuv hajmini 2023 yildagi 36 milliard dollardan 2025 yilda 145 milliard dollargacha oshirgan. Biroq uning umumiy ulushi atigi 5 foizni (1,8 trillion dollar) tashkil qiladi.

Asosiy o‘yinchi esa Yevropa bo‘lib qolmoqda. Yevropa mamlakatlari barcha xorijiy investitsiyalarning 47 foiziga (17,1 trillion dollar) egalik qiladi. Yevropaliklar o‘z sarmoyalarini muntazam ravishda oshirib bormoqda: ularning xaridlari 2022–2023 yillardagi 0,6 trillion dollardan 2025 yilda 0,9 trillion dollargacha o‘sdi va bu Xitoy tomonidan kapital chiqarilishini to‘liq qoplamoqda.

Dedollarizatsiya tezlashmoqda, degan mif

Hozircha jahonda dollardan tezkor voz kechish kuzatilmayapti. 2024 yildan beri Amerika valutasining global zaxiralar, majburiyatlar va tranzaksiyalardagi ulushi yomonlashgani yo‘q. Xalqaro valuta fondi ma’lumotlariga ko‘ra, 2025 yilning uchinchi choragida dollarning jahon valuta zaxiralaridagi ulushi 56,9 foizni tashkil etgan. Birjadan tashqari valuta bozorida esa uning ulushi 2025 yil o‘rtalarida 86,8 foizga yetgan.

Albatta, ayrim o‘zgarish alomatlari bor. Masalan, so‘nggi to‘rt yilda Xitoy yuanining SWIFT savdo moliyalashtirish tizimidagi ulushi to‘rt baravarga oshib, 8,3 foizga yetgan. Biroq zaxira valutasi maqomidagi global o‘zgarishlar juda sekin kechadigan jarayon bo‘lib, nafaqat markaziy banklar, balki xususiy sektorda ham tub burilishlarni talab qiladi.

Nega kurs pasaymoqda va keyin nima kutish mumkin?

Dollarning zaiflashishi AQSH iqtisodiyoti inqirozni boshdan kechirayotganini anglatmaydi. Aksincha, bu jahon iqtisodiyoti qator inqirozlardan so‘ng tiklanayotganining natijasidir. Uzoq vaqtdan beri birinchi marta AQSHdan tashqarida, ayniqsa rivojlanayotgan bozorlarda investorlar uchun jozibador imkoniyatlar paydo bo‘ldi. Kapital o‘sha tomonga oqmoqda va bu an’anaviy ravishda dollar kursining pasayishi bilan kuzatiladi.

Bundan tashqari, yirik investitsiya fondlari valuta xatarlarini sug‘urtalash (xedjirlash) darajasini o‘zgartirmoqda. Federal zaxira tizimi asosiy stavkani pasaytirishi, Yevropa markaziy banki esa stavkalarni o‘zgarishsiz qoldirishi fonida, bunday sug‘urta qiymati pasayishi kutilmoqda. Bu fondlarni dollar sotishga rag‘batlantiradi, biroq bu jarayon sekin va bosqichma-bosqich kechadi, vahimali emas.

Prognozlarga ko‘ra, 2026 yil oxiriga kelib yevroning dollarga nisbatan kursi 1,22 darajasigacha yetishi mumkin.

Dollarga haqiqatan nima zarar yetkazishi mumkin?

Dollarning vaqtinchalik emas, balki asosiy qulashi yuz berishi uchun AQSH ichida jiddiy ichki silkinishlar kerak:

FZT mustaqilligini yo‘qotishi. Agar Federal zaxira tizimi siyosiy bosim ostida foiz stavkalarini pasaytirishga majbur bo‘lsa (bu real foiz stavkalarini manfiy qiladi), investorlar dollardan ommaviy ravishda voz kechishi mumkin.

Qarz inqirozi. Doimiy ulkan budjet taqchilligi va yangi davlat obligatsiyalarining keng miqyosda chiqarilishi AQSHni mablag‘ saqlash uchun eng xavfsiz joy sifatidagi maqomidan mahrum qilishi mumkin.

Xavf signaliga aylanishi mumkin bo‘lgan omillar:

svoplar bo‘yicha spredlarning kengayishi;

qisqa va uzoq muddatli obligatsiyalar daromadliligi o‘rtasidagi keskin farq;

AQSH xazina obligatsiyalari auksionlarida xorijiy markaziy banklar tomonidan talabning pasayishi.