Энг йирик табиий газ ишлаб чиқарувчилар: ТОП-20 ичида Ўзбекистон ҳам бор

ҚШ дунёдаги энг йирик табиий газ ишлаб чиқарувчи сифатида анча олдинга чиқиб кетди ва 2024-йилда глобал таъминотнинг қарийб чорак қисмини таъминлади. Бу ҳақда АҚШ энергетика ахбороти маъмурияти маълум қилди.

Таҳлиллар шуни кўрсатадики, газ ишлаб чиқариш асосан бир нечта йирик давлатлар қўлида жамланган бўлиб, улар жаҳон энергетика бозорини белгилаб беради. Бу устунлик айниқса Яқин Шарқдаги узилишлар фонида янада аҳамиятли бўлиб бормоқда – таъминот қисқараётган бир пайтда савдо оқимлари АҚШ каби барқарор ва йирик ишлаб чиқарувчиларга йўналмоқда.

АҚШ – дунёдаги энг йирик газ ишлаб чиқарувчи

АҚШ нафақат етакчи, балки мутлақо бошқача миқёсда ишлайди. 2024-йилда мамлакат 37 751 миллиард куб фут табиий газ ишлаб чиқарган, бу Россия кўрсаткичидан 1,6 баравардан кўпроқ, деярли Эрон ва Хитойнинг умумий ишлаб чиқаришига тенг.

Ҳеч бир бошқа давлат бу даражага яқинлаша олмади. Ҳатто АҚШ ва Россия ўртасидаги фарқнинг ўзи кўплаб ТОП-10 давлатларининг умумий ишлаб чиқаришидан каттароқ.

АҚШдан кейинги энг йирик ишлаб чиқарувчилар орасида ҳажм кескин пасаяди: ҳеч бир давлат 7 500 миллиард куб футдан ортиқ газ ишлаб чиқармайди. Канада ва Қатар иккинчи тоифани бошлаб беради, улардан кейин эса суюлтирилган табиий газ экспорт қилувчи ва минтақавий таъминотчилар туради. Бу эса глобал газ таъминоти қанчалик чекланган гуруҳ қўлида жамланганини кўрсатади.

АҚШ сланец инқилоби ва бозорни ўзгартириши

АҚШда табиий газ ишлаб чиқариш 2005-йилдан бери тахминан уч баравар ошди. Бу ўсиш гидравлик фракциялаш (сланец газини чиқариш технологияси) орқали аввал иқтисодий жиҳатдан самарасиз бўлган қатламларни ишга тушириш билан боғлиқ.

Натижада АҚШ нафақат энг йирик ишлаб чиқарувчига айланди, балки газ қувурлари ва суюлтирилган газ етказиб бериш занжирларининг марказий иштирокчиси бўлди.

Яқин Шарқ ва глобал оқимлар

Яқин Шарқдаги кескинлик газ инфратузилмаси ва денгиз ташув йўлларига таъсир қилмоқда, айниқса Ҳўрмуз бўғози атрофидаги вазият орқали. Бу жаҳон энергетика савдосида муҳим «тор нуқта» ҳисобланади.

Таъминот чекланган шароитда бозорлар барқарор ва йирик ишлаб чиқарувчиларга кўпроқ таяна бошлайди. Шу нуқтаи назардан АҚШнинг роли янада ортиб бормоқда – у ҳам ишлаб чиқариш, ҳам суюлтирилган газ экспорт қуввати бўйича етакчи ҳисобланади.

Таъминот хавфлари сақланиб турган бир пайтда, глобал газ бозори тобора кам сонли йирик ишлаб чиқарувчиларга боғлиқ бўлиб қолмоқда. Бу эса айниқса АҚШ каби барқарор етказиб берувчиларнинг жаҳон энергетика тизимидаги аҳамиятини янада оширмоқда.

Ўзбекистонда газ ишлаб чиқариш

Статистика агентлиги (ҳозирги Миллий статистика қўмитаси) маълумотига кўра, 2024-йилда Ўзбекистон 44,6 миллиард куб метр табиий газ қазиб олинган. Бу 2023-йилга нисбатан 4,5 фоиз камайишни англатади. 2019-йилга (59,4 млрд) нисбатан пасайиш 14,9 млрд куб метрни ташкил этган.

Ўзбекистонда 2010-2022-йиллар орасида газ қазиб олиш ҳажми йиллик 50 млрд метр кубдан юқори бўлган. Масалан, 2010-йилдаги кўрсаткич қарийб 66 млрд метр куб эди. Лекин 2023-йилдан (46,7 млрд метр куб) бошлаб ҳажм сезиларли қисқариш трендига ўтган. 2025-йилда эса табиий газ қазиб олиш ҳажми 41,7 млрд метр кубни ташкил этган.

Ўзбекистонда 2026-йилда 40,2 млрд метр куб табиий газ қазиб олиш режалаштирилган. Бу 2025-йилдагидан 1,5 млрд мметр кубга кам. Келаси йиллардаги ҳажмлар ошиб, қуйидагича шаклланиши кутилмоқда:

2027-йилда – 42,9 млрд метр куб;

2028-йилда – 44,5 млрд метр куб;

2029-йилда – 45,5 млрд метр куб;

2030-йилда – 48,5 млрд метр куб.

Олдин газ қазиб олиш ҳажмини 2030-йилгача 62 млрд метр кубга етказиш белгиланганди. Бироқ кейинчалик режадаги ҳажм қарийб 13,5 млрд метр кубга камайтирилган.