Пекин «рус шимоли»га тобора чуқурроқ кириб бормоқда

Россия президенти Владимир Путиннинг жорий йил 20 май куни Пекинга қилган ташрифи Ғарб билан давом этаётган зиддиятлар фонида Россия ва Хитой шериклигининг мустаҳкамлигини намойиш этиши кутилган эди. Бироқ Путин Хитойдан ҳеч қандай йирик келишувсиз қайтди — томонлар «Сибир кучи – 2» газ қувури қурилиши бўйича барибир бир тўхтамга кела олмади. Аслида Хитой раиси Си Жинпинг Россия етакчисига нисбатан худди бир ҳафта олдин АҚШ президенти Доналд Трамп билан қўллаган тактикасини ишлатди. Трамп ҳам Пекиндан тариф музокаралари бўйича ҳеч қандай сезиларли ютуқсиз қайтган, қолаверса, Хитойдан Ҳўрмуз бўғози қамали масаласида аниқ бир позицияни ундира олмаган эди.

Берлиндаги Карнеги маркази раҳбари Александр Габуевнинг ёзишича, бугунги кунда айнан «Сибир кучи – 2» лойиҳаси атрофидаги воқеалар Москва ва Пекин ўртасидаги муносабатлар қандай ўзгараётганини кўрсатиб берувчи энг ёрқин индикатор бўлиб турибди. Маълумки, мазкур лойиҳа орқали илгари Европага йўналтирилган Ғарбий Сибир конларидан Хитойга йилига қўшимча 50 миллиард куб метр газ етказиб берилиши кўзда тутилган. Россия оммавий ахборот воситалари томонидан Пекин музокараларининг асосий «козири» сифатида тақдим этилган ушбу лойиҳа юзасидан Хитой томони умуман изоҳ бермади.

Россиялик мулозимлар эса, ўз навбатида, бир-бирига зид баёнотлар билан чиқишди. Жумладан, бош вазир ўринбосари Александр Новак музокараларда «сезиларли силжиш» бўлганини айтган бир пайтда, Кремл матбуот котиби Дмитрий Песков лойиҳани амалга ошириш муддатлари ҳанузгача келишилмаганини тан олди.

Ҳозирда «Газпром» Хитойга газни 2049 йилда муддати тугайдиган 30 йиллик шартнома доирасида етказиб бермоқда. Статистикага кўра, 2025 йилда Россиядан Хитойга газ экспорти тахминан 25 фоизга ошиб, 38,8 миллиард куб метрга етган. Путиннинг ўтган йил сентабр ойидаги ташрифи чоғида Пекин ва Москва бу ҳажмни яна 6 миллиард куб метрга — йилига 44 миллиард куб метргача оширишга келишиб олган эди. Шунингдек, Хитой 2027 йилдан бошлаб Сахалиндаги қувур орқали ҳам газ сотиб олишни бошлашга ваъда бермоқда, бу эса қўшимча 12 миллиард куб метр деганидир.

Умумий ҳисобда Россия Хитойга йилига қарийб 60 миллиард куб метр газ экспорт қилади. Бироқ бу кўрсаткич барибир Россиянинг урушдан олдин Европага қилган экспортидан, яъни 177 миллиард куб метрдан қарийб уч баравар кам. Агар «Сибир кучи – 2» лойиҳаси ишга тушса, бу Россияга ХХРга газ етказиб беришни яна 50 миллиард куб метрга (жами қарийб 110 миллиард куб метр) оширишга ёрдам берган бўларди. Бироқ Пекин ҳозирча очиқчасига вақтни пайсалга солмоқда. Сабаби, бугунги кунда айнан Хитой томони қайси Россия лойиҳалари ўзига кераклигини ва улар қандай шартлар асосида амалга оширилишини мустақил белгилаб бермоқда. 

Москва Эрон атрофидаги вазиятнинг кескинлашуви ва Ҳўрмуз бўғозининг ёпилиб қолиш хавфи Хитойни газ етказиб беришнинг янги қуруқликдаги йўналишини тезроқ ишга туширишга ундайди, деб қаттиқ умид қилган эди. Аммо, кўриниб турганидек, Хитой бу масалада сира шошилишни истамаяпти.

Габуевнинг таъкидлашича, бунинг сабаби шундаки, Хитой сўнгги йигирма йил ичида ўз энергетика тизимини тубдан ўзгартириб улгурди. Россия «Сибир кучи – 2» бўйича келишувга эришишга уринаётган бир пайтда, Хитой суюлтирилган табиий газ терминаллари ҳамда атом ва гидроэлектр станцияларини барпо этиб, қайта тикланувчи энергетика кўламини сезиларли даражада кенгайтирди. Бугунги кунга келиб Пекин Россия газини «Сибир кучи – 1» қувури орқали олмоқда, бунга параллел равишда эса Қатар ва Австралиядан янги таъминот йўналишларини ривожлантирмоқда. Шу билан бирга, мамлакатнинг қазиб олинадиган ёқилғи турларига қарамлиги муттасил камайиб бормоқда. Натижада Россиянинг Хитой бозорига эҳтиёжи тобора ортиб бораётган бўлса, Пекинда муқобил танлов имкониятлари етарлича. Москвада эса бундай танлов амалда йўқ ҳисоби.

Европа билан алоқалар узилганидан сўнг, Россия ўз хомашё экспортини Хитой ва Ҳиндистонга йўналтиришга мажбур бўлди. Бироқ 2025 йилнинг ноябр ойида АҚШ Ню-Делига босимни кучайтириб, бу мамлакатни Россия нефтидан амалда воз кечишга ундади.

Жорий йилнинг март ойида Ҳўрмуз бўғозининг қамал қилиниши ва АҚШ томонидан санкцияларнинг маълум маънода юмшатилиши фонида Ҳиндистон Россиядан хомашё харид қилишни қайта тиклади. Бироқ мазкур ҳамкорликнинг қанчалик узоқ давом этиши номаълум: агар Вашингтон санкцияларни яна кучайтирса, Ню-Дели Россия нефти импортини такроран тўхтатиб қўйиши ҳеч гап эмас. Ушбу жараёнлар фонида, 2025 йилнинг бошида Хитой учун Россиянинг «Urals» маркали нефтига бериладиган чегирма бозор қийматининг тахминан 3 фоизини ташкил қилган бўлса, йил охирига бориб (Ҳиндистоннинг хариддан бош тортиши ортидан) ушбу чегирма миқдори 8,3 фоизгача кўтарилди.

Савдо соҳаси

Россия ва Украина ўртасидаги зиддият бошланганидан сўнг, Хитой Москванинг асосий савдо ҳамкорига айланди. Хитой божхона хизмати маълумотларига кўра, фақатгина 2026 йилнинг дастлабки тўрт ойида икки томонлама савдо ҳажми яна 20 фоизга ўсиб, 85 миллиард долларга етган. 2025 йилда икки давлат ўртасидаги товар айирбошлаш ҳажми 245 миллиард доллардан ошиб, янги тарихий рекордни қайд этган эди.

Эътиборлиси шундаки, Россия бу савдода ижобий салдога (профицитга) эга. Ўтган йили Россиянинг Хитойга қилган экспорти Хитойдан қилинган импортдан 21,5 миллиард долларга ошиб кетди. Худди шу тенденция жорий йилда ҳам сақланиб қолмоқда. Хусусан, 2026 йилнинг январ-март ойларида Хитойнинг Россияга қилган экспорти 27,66 миллиард долларни ташкил этган бўлса, Россиянинг Хитойга экспорти 33,6 миллиард долларга етди. Йилнинг дастлабки уч ойи якунларига кўра, Москванинг умумий профицити 5,93 миллиард долларни ташкил қилди.

Аммо савдо таркибига жиддийроқ эътибор қаратсак, манзара бироз бошқача тус олади. Россия экспортининг асосий қисмини Хитой катта чегирмалар эвазига сотиб оладиган хомашё (нефт, газ, керосин) ташкил этади. Бунга жавобан эса Россияга юқори қўшилган қийматга эга ва илм-фан ютуқларига асосланган товарлар оқими кириб келмоқда. Булар қаторига Хитой электроникаси, автомобиллари ва, энг муҳими, санкциялар шароитида Россия ҳарбий саноати учун ўта зарур бўлган иккиламчи мақсадда (ҳам фуқаролик, ҳам ҳарбий) ишлатиладиган маҳсулотларни киритиш мумкин.

Путиннинг Пекинда имзолаган 42 та келишувининг аксарияти илм-фан ва олий таълим соҳасидаги ҳамкорликка қаратилган бўлса-да, савдо битимлари орасида ўта муҳимлари ҳам йўқ эмасди. Хусусан, Си Жинпинг ва Путиннинг ўзаро ҳисоб-китоблар тўлиқ рубл ва юанга ўтказилгани, савдо тизими эса «ташқи таъсирлардан ҳимоялангани» ҳақидаги қўшма баёноти Россия валютасининг сўнгги уч йил ичидаги энг кескин мустаҳкамланишига туртки берди. Москва биржаси маълумотларига кўра, май ойининг йигирманчи саналарида рубл 1,6 фоизга кучайиб, бир юан учун 10,45 рубл даражасига етган. Апрел ойидан буён эса рубл долларга нисбатан нақ 12 фоизга, юанга нисбатан эса 11 фоизга қимматлашди.

Хитойга Арктика нима учун керак?

Хитой 2018 йилдаёқ ўзининг «Арктикага ёндош давлат» мақомини расман мустаҳкамлаб қўйган ва шимолий ҳудудларни стратегик минтақа деб ҳисоблайди. «China Research Center» таҳлилчиларининг қайд этишича, Пекиннинг хайрихоҳлигини сақлаб қолиш учун Москва Хитойни ўзининг Арктикадаги лойиҳаларига янада яқинлаштиришга мажбур бўлмоқда. Хитой компаниялари аллақачон «Арктик СПГ-2» терминали акцияларининг қарийб 20 фоизига, «Ямал СПГ» акцияларининг эса тахминан 30 фоизига эгалик қилмоқда. Қолаверса, улар Россиядаги энг йирик литий кони — Мурманск областидаги Колмозеро конини ўзлаштириш жараёнларига ҳам қўшилди.

АҚШ ва Хитой ўртасидаги муносабатлар совуқлашгач, Пекин Америка флоти ёки қўшни давлатлар томонидан назорат қилиниши мумкин бўлган йўналишларга қарамликни камайтиришга фаол интилмоқда. Бу ўринда гап фақат Ҳўрмуз бўғози ҳақида эмас, балки Индонезия ва Малайзия ўртасидаги Малакка бўғози ҳақида ҳам бормоқда. Бутун жаҳон савдосининг 22 фоизигача бўлган қисми айнан ушбу бўғоз орқали ўтади ва шу сабабли уни Хитой иқтисодиётининг «энг нозик нуқтаси» деб аташади.

Атлантика кенгашининг Глобал Хитой маркази илмий ходими Вэн-Ти Суннинг «TRT» нашрига маълум қилишича, Яқин Шарқда АҚШ иштирокининг кучайиши фонида Хитойда энергия ресурслари манбаларини диверсификация қилиш ҳамда муқобил йўналишларни излаш учун асослар етарли. Икки давлат ўртасидаги кенг қамровли стратегик ҳамкорликни ҳисобга олганда эса, Россия бу борада табиий устувор вариант ҳисобланади.

Бундай шароитда Россия қирғоқлари бўйлаб ўтадиган Шимолий денгиз йўли ҳақиқий муқобил вариант сифатида намоён бўлмоқда. Ушбу йўналиш Хитой ва Шимолий Европа ўртасидаги йўлга кетадиган вақтни Сувайш канали орқали ўтувчи анъанавий йўлга нисбатан 12-14 кунга қисқартириш имконини беради.

Сиёсатшунос Роланд Бижамовнинг таъкидлашича, Эрон атрофидаги кескинлашув Хитойнинг Арктика йўналишига бўлган қизиқишини янада оширмоқда. Бунинг сабаби оддий: Хитой Басра кўрфазидан энергия ресурсларини импорт қилувчи энг йирик давлат бўлиб қолмоқда ва Пекин ўзига керакли нефтнинг 40 фоиздан ортиғини айнан шу минтақадан сотиб олади. Мазкур йўналишнинг тўсилиб қолиш хавфи автоматик равишда Хитой иқтисодиёти учун жиддий хатарларни келтириб чиқаради. Шу сабабли, Шимолий денгиз йўли Пекин учун шунчаки тижорий лойиҳа эмас, балки диверсификация стратегиясининг ажралмас бир қисмига айланмоқда.

«The China Wire» нашрининг ёзишича, Путин ва Си Жинпинг саммитидан сўнг геосиёсий «ўзаро алмашинув» мантиғи тобора ойдинлашиб бормоқда. Москванинг Пекин билан музокараларда энергетика соҳасида ён беришга мажбур бўлаётгани Хитойнинг Россия шимолига кириш имкониятларини кенгайтириши билан ёнма-ён кечмоқда. Бунда Хитой энди шунчаки инвестор эмас, балки узоқ муддатли стратегик иштирокчи ва «катта ҳамкор» сифатида майдонга чиқяпти.

Нашр муаллифларининг таъкидлашича, бу Россия учун принципиал ўзгаришдир. Чунки Арктика анъанавий равишда Россиянинг суверен назорат ҳудуди, Шимолий денгиз йўли эса миллий транспорт артерияси сифатида кўриб келинган. Бироқ Ғарб санкцияларининг кучайиши ва Пекинга нисбатан тобора ортиб бораётган қарамлик Москванинг аввалги стратегик мухторият даражасини сақлаб қолиш имкониятларини аста-секин торайтирмоқда.

Натижада минтақада тамомила янги манзара юзага келмоқда: Хитой Арктиканинг улкан ресурслари, инфратузилмаси ва логистикасидан эркин фойдаланиш имконига эга бўлмоқда. Россия эса бунинг эвазига ўз газини сотиш учун ўта муҳим бозорга ва керакли инвестицияларга эришади. Аммо бу жараёнда ҳал қилувчи сўзни барибир Пекин айтади — у эса «Сибир кучи – 2» лойиҳаси бўйича битимни ҳанузгача имзолагани йўқ.

Хулоса қилиб айтганда, Россия ва Ғарб ўртасидаги ҳозирги қарама-қаршилик қанча узоқ давом этса ва Москвада Пекиндан бошқа муқобил харидорлар қанчалик кам бўлса, Хитойда «рус шимоли»ни босқичма-босқич ўзининг иқтисодий таъсир доирасига айлантириб олиш учун шунчалик катта имконият пайдо бўлаверади.