Виза машаққати, уруш ва осмондаги нархлар: 2026 йилги мундиалнинг кўринмас инқирози

Ўтган йилнинг март ойида Эрон ФИФА Жаҳон чемпионатига йўлланма олганида, миллий терма жамоа ўз иштироки мезбон Қўшма Штатларнинг виза беришига — масала сўнгги лаҳзаларда ҳал этилишига боғлиқ бўлиб қолишини кутмаган эди.

«Тим Мелли»ни (Эрон терма жамоасини) қўллаб-қувватлашга ошиққан эронлик мухлислар ҳам АҚШ уларнинг мамлакатга киришини тақиқлаб қўйишини хаёлига ҳам келтирмаганди. Президент Доналд Трамп ўтган йилнинг июн ойида бир нечта давлатларга, хусусан, АҚШ томонидан «терроризм ҳомийси» деб топилган Эронга виза беришни тўхтатиш ҳақидаги фармонни имзолади.

Эронликлар учун энг кутилмаган зарба эса — дунёдаги энг йирик спорт байрами мезбонининг мусобақа бошланишига саноқли ойлар қолганда уларнинг ватанига қарши уруш очиши бўлди.

Амир Галенои шогирдлари учун АҚШ ва Исроилнинг ҳамкорликдаги ҳарбий ҳаракатлари шунчаки Жаҳон чемпионатига тайёргарлик режаларини барбод қилишдан кўра даҳшатлироқ эди. Ракета зарбалари оқибатида мамлакат бўйлаб минглаб одамларнинг ҳалок бўлиши мазкур фожиани ҳар бир футболчининг шахсий дардига айлантирди.

АҚШ терма жамоа машғулот ўтказадиган ва қатор маҳаллий ўйинларга мезбонлик қилувчи «Озодий» стадионини бомбардимон қилди. Уруш бошланган куни Минабдаги мактабга АҚШ томонидан берилган зарба оқибатида ҳалок бўлган ўқувчилар хотирасига терма жамоа аъзолари майдонга қўлларида кичкина мактаб сумкаларини тутиб чиқишди.

АҚШ ва Эрон ўртасидаги бир неча ойлик сиёсий зиддият ва тортишувлардан сўнг (бунинг натижасида жамоа ўз базасини Мексикага кўчиришга мажбур бўлди), Эрон миллий терма жамоаси уруш сояси остида майдонга тушишига тўғри келади. Албатта, бу ҳам АҚШ уларга ўз вақтида виза берган тақдирдагина юз беради.

Эронлик мухлислар учун виза муаммолари ва уруш бўлмаган тақдирда ҳам АҚШга бориш «деярли иложсиз» вазифа эди. Ўзаро расмий дипломатик алоқалари узилган бу икки давлат ўртасида тўғридан-тўғри транспорт қатнови йўқ.

«Виза масаласидан ташқари, Теҳрондан АҚШга етиб олиш учун икки-уч марта самолёт алмаштиришга тўғри келади», — дейди Али исмли мухлис «Al Jazeera» нашрига.

«АҚШдан Эронга қайтишнинг ўзи ҳам катта бош оғриғи, сабаби Эрон ҳукумати томонидан ҳибсга олиниш хавфи бор», — дея қўшимча қилди у.

Уруш Эрон ичкарисидаги аксилмиллий кайфиятдаги шахсларга нисбатан назоратни кескин кучайтириб юборди ва бу Исроил ёки АҚШ фойдасига жосусликда айбланиб ҳибсга олинганларнинг қатл этилишига олиб келмоқда.

Сиёсий оқибатлар спорт соҳасини ҳам четлаб ўтмади. Эроннинг етакчи футболчиси Сардор Азмун ижтимоий тармоқларда Дубай амири Муҳаммад бин Рошид Ол Мактум билан тушган суратини жойлагани сабабли, ўтган март ойида ҳукуматга садоқатсизликда айбланиб, миллий терма жамоадан четлатилган эди. Бирлашган Араб Амирликлари ва Эрон ўртасидаги муносабатлар уруш даврида янада кескинлашди. Эрон Амирликларга бир неча бор зарба бериб, уларни Америка Қўшма Штатларига Эрон ҳудудига ҳужум қилиш мақсадида ўз ерларидан фойдаланишга рухсат берганликда айблади.

АҚШнинг Эронга қарши юзинчи кунига яқинлашиб қолган уруши бутун дунё мухлисларини ҳам Жаҳон чемпионатига бориш фикридан қайтармоқда.

«Футбол одамларни бирлаштира олиш хусусиятига эга бўлгани учун ҳам гўзал ўйин деб аталади. Бироқ, майдондан ташқаридаги сиёсат ва уруш кайфияти фонида бу сеҳрга ишониш жуда қийин. Айниқса, мусобақа мезбонларидан бири бу воқеаларнинг марказида бўлиб турганда», — дейди жанубий африкалик мухлис.

Бу каби хавотирлар «Ҳюман Райтс Вотч» инсон ҳуқуқлари ташкилотининг ҳисоботлари ортидан янада кучайди. Мазкур ҳисоботларга кўра, ўтган йили Ню-Жерси штатида бўлиб ўтган Клублар ўртасидаги жаҳон чемпионати финалига фарзандлари билан ташриф буюрган ва бошпана сўраб мурожаат қилган шахс АҚШ Иммиграция ва божхона назорати хизмати томонидан ҳибсга олиниб, ўз ватанига депортация қилинган.

Визаларнинг тобора кўпроқ рад этилиши мухлисларни чўчитмоқда

АҚШ ФИФА орқали чипта сотиб олган мухлислар учун виза суҳбатларини тезлаштирадиган «PASS» (FIFA Priority Appointment Scheduling System) тизимини ишга туширди. Бироқ бу тизим виза олишни кафолатламайди.

Ўтган ойда Гананинг 150 га яқин футбол мухлисидан иборат гуруҳининг виза олиш учун топширган аризалари рад этилди.

32 ёшли Годвин Нии Арма шахсий сабабларга кўра Жаҳон чемпионатига бориш режаларини бекор қилган эди, бироқ у ўзи ҳам ватандошлари каби тақдирга дуч келиши мумкинлигини яхши биларди. Унинг тан олишича, «Қора юлдузлар»ни (Гана терма жамоасини) қўллаб-қувватлаш учун Торонто, Бостон ва Филаделфияга саёҳат қилиш — халқаро авиачипталар ва виза тўловларидан ташқари — катта харажат талаб қилувчи логистик бош оғриғига айланади.

Гана фуқаролари АҚШ визаси учун 185 доллар, Канада визаси учун эса 100 Канада доллари (71 АҚШ доллари) тўлашлари керак. Бу икки маблағ қўшилганда, Ганадаги жон бошига тўғри келадиган ўртача бир ойлик даромадга тенг бўлади.

Жаҳон чемпионатига йўлланма олган 48 та давлатнинг 27 тасидан келадиган мухлисларга АҚШ визаси талаб қилинади. Бу виза нархи 185 доллардан 435 долларгача боради. Бу маблағ Глобал Жанубнинг кўплаб мамлакатларидаги оддий аҳолининг бир неча ойлик маошига тенг. Виза масаласида Канада бироз қулайроқ, Мексика эса Жаҳон чемпионати мезбонлари орасида энг очиқ мамлакат бўлиб қолмоқда.