Кремл навбатдаги ҳудуддан воз кечмоқдами? Днестрбўйида «Қорабоғ сценарийси» такрорланиши мумкин

Сўнгги кунларда Молдованинг сепаратистик Днестрбўйи минтақаси атрофидаги сиёсий жараёнлар сезиларли даражада кескинлашгани кузатилмоқда. Дастлаб, 15 май куни Россия президенти Владимир Путин «Днестрбўйи аҳолисини Россия Федерацияси фуқаролигига қабул қилиш тўғрисида»ги фармонни имзолади. Мазкур ҳужжатга кўра, 18 ёшга тўлган, муомалага лаёқатли ҳамда фармон кучга кирган кун ҳолатига кўра Днестрбўйида доимий яшаётган чет эл фуқаролари ва фуқаролиги бўлмаган шахслар ортиқча талабларсиз, соддалаштирилган тартибда Россия фуқаролигини олиш ҳуқуқига эга бўлади. Шу билан бирга, минтақадаги вояга етмаган ва муомалага лаёқатсиз аҳолини ҳам фуқароликка қабул қилишнинг аниқ тартиби белгиланди.

Россиянинг Молдовадаги элчиси Олег Озеров журналистларга берган интервюсида бу қарордан сўнг Днестрбўйи аҳолиси тил, таълим ва ижтимоий таъминот соҳаларида қўшимча ҳимоя ҳамда ҳуқуқларга эга бўлишини алоҳида таъкидлади. Бу жараёнлар билан параллел равишда, Давлат Думаси хориждаги Россия фуқароларини ҳимоя қилиш баҳонасида куч ишлатишни қонунийлаштирувчи ҳужжатни қабул қилди. Экспертларнинг фикрича, Москва ушбу қонундан Днестрбўйидаги Россия фуқаролари хавфсизлигини таъминлаш баҳонасида Молдовага босим ўтказиш учун фойдаланиши эҳтимолдан холи эмас.

Россиянинг ажралиб чиққан минтақа устидан назоратини кучайтиришга қаратилган бундай қадамлари фонида Европа Иттифоқининг ташқи ишлар ва хавфсизлик сиёсати бўйича олий комиссари Кая Каллас Днестрбўйидаги рус қўшинларини Европа хавфсизлигига таҳдид деб атади. Унга кўра, Европа Иттифоқи келгусида Россия билан бўлиб ўтадиган музокаралар чоғида Днестрбўйи, Абхазия ва Жанубий Осетиядан рус қўшинларини олиб чиқиб кетишни қатъий талаб қилиши мумкин. Каллас Молдова ва Грузиянинг ушбу ҳудудларидан Россия қўшинларининг олиб чиқилиши бутун Европа хавфсизлигини таъминлашда ўта муҳим аҳамият касб этишини таъкидлади.

Ғарбнинг бу баёнотига Россия Ташқи ишлар вазирлиги МДҲ ишлари бўйича Иккинчи департаменти директори Алексей Полишукнинг билдирган муносабати россиялик Z-ташвиқотчилар орасида жиддий хавотир уйғотди. Сабаби, дипломат бундай сценарий амалга ошиши мумкинлигини бутунлай инкор этмади. Унинг сўзларига кўра, агар тинчлик жараёнида ижобий силжиш кузатилса, Россия ўз қўшинларини олиб чиқиш масаласини муҳокама қилишга тайёр. Бироқ бу ўринда «силжиш» деганда айнан нима назарда тутилаётгани номаълумлигича қолмоқда. Полишук тинчлик жараёнида жиддий силжишга эришиш ҳозирча узоқ келажакдаги ишдек туюлаётганини ҳам қўшимча қилган.

Эслатиб ўтамиз, 2025 йилда Россия Ташқи ишлар вазирлиги расмий вакили Мария Захарова Днестрда тинчлик ва осойишталикни кафолатлайдиган ягона реал омил бу — Россия ҳарбийлари эканини айтган эди. Аммо энди, юқорида таъкидланганидек, айнан вазирлик доирасида Днестрбўйидаги миссияни якунлаш эҳтимоли муҳокама қилина бошлади.

Айрим россиялик ташвиқотчилар дипломатнинг Днестрбўйидан қўшинларни олиб чиқиш ҳақидаги тахминий сўзларини Россиянинг яна бир минтақани йўқотишга тайёрланаётгани сифатида талқин қилди. Хусусан, «Комсомолская правда» нашрининг ҳарбий мухбири Дмитрий Стешин Россия қўшинларининг Днестрбўйидан олиб чиқилишини амалда муқаррар ҳолат деб баҳолаган.

«Рус республикасининг руминлар томонидан куч билан тортиб олиниши ва намойишкорона оккупация қилиниб, сўнгра қўшиб олинишидек таҳқирли жараён юз бермасидан олдин Днестрбўйидан чиқиб кетган маъқул. Реал қарайдиган бўлсак, биз барибир ҳеч нарса қила олмаймиз. Қолаверса, Днестрбўйининг қаршилиги тахминан Қорабоғникидек бўлади — кўпчилик шунчаки қочиб кетади», — деб ҳисоблайди ҳарбий мухбир.

Стешиннинг айтишича, Днестрбўйи аҳолисининг аксариятида уч-тўрттадан паспорт бор, шунинг учун «Донбасс аҳолисининг қаҳрамонларча қаршилигини такрорлашга» ҳеч ким уринмайди.

Ҳозирги вақтда Днестрбўйида расман тинчликпарвар кучлар вазифасини бажараётган 1200 кишилик Россия контингенти жойлашган бўлиб, уларнинг асосий вазифаси сепаратистик минтақада Совет армиясидан қолган улкан ўқ-дорилар омборини қўриқлашдан иборат. Маълумки, Москва 2022 йилнинг феврал ойида Украинага қарши кенг кўламли ҳарбий ҳаракатларни бошлаганида, унинг геосиёсий мақсадларидан бири айнан Днестрбўйини Россияга қўшиб олиш эди. Бунинг учун эса аввал Украинанинг Одесса ва Николаев вилоятлари босиб олиниши керак эди.

Шунга қарамай, «Киевни уч кунда олиш» каби улкан режалар амалга ошмай қолди. Уруш бошланганига тўрт йил тўлди ва ҳозирда Россия қўшинлари олдига қўйилган асосий вазифа фақатгина Донецк вилоятининг Славянск–Краматорск–Константиновка ҳудудини эгаллаш билан чекланиб қолмоқда. Бироқ шунга қарамай, ҳанузгача «Одессани озод қилиш» ва шу орқали Днестрбўйини Россияга қўшиб олиш амбицияларидан умид узмаганлар ҳам йўқ эмас. Масалан, Давлат Думаси Мудофаа қўмитаси раисининг ўринбосари Алексей Журавлёв Одессани «вақтинчалик Украина назорати остидаги ҳудуд» сифатида даъво қилишда давом этмоқда.

Молдова томонига келсак, президент Майя Санду ҳукумати Европа Иттифоқи кўмагида Днестрбўйини мамлакат таркибига қайтаришга қаратилган интеграция дастурини фаол илгари сурмоқда. 15 май куни Санду Кишинёв ушбу ҳудудда Россия қўшинлари қолар экан, Днестрбўйини молиялаштириш ниятида эмаслигини қатъий маълум қилди. У бундан аввалроқ, апрел ойида ҳам минтақани мамлакат таркибига қайтариш учун уни демилитаризация ва демократиялаштириш зарурлигини таъкидлаган эди.

Бу жараёнларнинг мантиқий давоми сифатида, ўтган ҳафтада Кишинёв Днестрнинг чап қирғоғидаги иқтисодий субъектлар фойдаланиб келаётган солиқ ва божхона имтиёзларини босқичма-босқич бекор қилишини эълон қилди. Ушбу чоралар натижасида тежаб қолинган маблағлардан эса бевосита Днестрбўйини иқтисодий реинтеграция қилиш мақсадида махсус фонд ташкил этилиши режалаштирилмоқда.

Бу ҳақда Молдова бош вазири ўринбосари Валерий Кивер Днестрбўйининг «ташқи сиёсат маҳкамаси» раҳбари Виталий Игнатев билан учрашуви арафасида маълум қилди. Унинг таъкидлашича, реинтеграция жараёнини рағбатлантириш мақсадида тузилаётган фонд бўйича қонун ҳужжатларини тайёрлаш якуний босқичга кирган.

«Умид қиламизки, март ойининг ўрталарига қадар қонун қабул қилинади. Сўнгра ҳукумат уни татбиқ этиш механизмини яратиш билан шуғулланади. Фонд маблағлари Днестрнинг чап қирғоғидаги ижтимоий ва инфратузилма лойиҳаларига йўналтирилиши кўзда тутилган», — деди Кивер. Бош вазир ўринбосарининг қўшимча қилишича, фондга бекор қилинган божхона имтиёзларидан тушадиган маблағлардан ташқари, хорижий донорларнинг молиявий кўмагини ҳам жалб этиш режалаштирилган.

Парламент спикери Игор Гросу ҳам бу жараённи тасдиқлаб, фондни ташкил этиш тўғрисидаги қонун лойиҳаси тез орада парламентда рўйхатдан ўтишини билдирди. Унинг сўзларига кўра, Молдова ҳукумати Днестрнинг чап қирғоғи 2000 йилдан бери фойдаланиб келаётган имтиёзларни босқичма-босқич бекор қилади. Бу ўринда гап ҳаётий зарур маҳсулотлар эмас, балки алкогол каби товарларни импорт қилишда бож тўловларидан озод этиш тизими ҳақида бормоқда. Спикернинг таъкидлашича, кейинчалик бошқа турдаги солиқ ва божхона имтиёзлари ҳам аста-секин бекор қилиб борилади.

Тирасполда эса Молдова ҳукуматининг бу қадами кескин қаршиликка учраб, «Днестрбўйига нисбатан очиқ иқтисодий босим» сифатида баҳоланди. Сепаратистик маъмурият раҳбари Вадим Красносельский Кишинёвнинг минтақа корхоналарига қўшимча солиқ солиш ҳаракатларини кескин қоралади.

«Молдова расмийларининг Днестрбўйи корхоналарига янги солиқлар солиш режаси — бу шунчаки талончилик ва унинг иқтисодиётга ҳеч қандай алоқаси йўқ. Дунёнинг ҳеч бир жойида икки томонлама солиққа тортиш тизими мавжуд эмас. Агар тадбиркор, қўпол қилиб айтганда, ўз даромадидан 20 фоиз солиқ тўлаган бўлса, энди у 40 фоиз тўлайдими? Яна 20 фоизини Молдовагами? Узр-у, лекин бу мутлақ зўравонлик ва бандитликдир», — дея эътироз билдирди Красносельский.

Таҳлилчиларнинг қайд этишича, Молдова ҳукумати таклиф қилаётган Днестрбўйини реинтеграция қилиш режаси тез фурсатда самара бериши амримаҳол. Чунки Москва ажралиб чиққан минтақа устидан ижтимоий-иқтисодий ва сиёсий назоратни ҳануз қаттиқ ушлаб турибди. Кремлнинг Днестрбўйи аҳолисига соддалаштирилган тартибда Россия паспортларини бериш ҳақидаги сўнгги қарори ҳам айнан мана шу таъсир дастакларини янада мустаҳкамлашга қаратилган.

Шунга қарамай, Молдова таркибида Европа Иттифоқига интеграциялашиш ва шу орқали ижтимоий-иқтисодий фаровонликка эришиш истиқболи Днестрбўйи аҳолиси, айниқса, ёшлар учун ўз жозибадорлигини йўқотгани йўқ. Айнан шу омилни ҳисобга олган ҳолда, Кишинёв ўзи таклиф этаётган реинтеграция режаси минтақада кенг қўллаб-қувватланишига умид қилмоқда.