Эрон режими қанчалик бардош бера олади? — экспертлар тахмини

«Foreign Affairs» журнали таҳлилига кўра, Ислом инқилобининг 47 йиллиги ортидан Эрон мисли кўрилмаган кучли зарбага дуч келди. АҚШ ва Исроил томонидан олий раҳбариятнинг йўқ қилиниши ва ҳарбий инфратузилманинг вайрон этилиши мамлакатда жиддий ҳокимият вакуумини юзага келтирди.

Оятуллоҳ Али Хоманаийнинг вафотидан сўнг Доналд Трамп эронликларни «бошқарувни ўз қўлига олишга» чақирди. Бироқ экспертлар режимнинг ички тузилмаси ўн йиллар давомида айнан шундай инқирозли сценарийларга тайёрланганини қайд этмоқдалар.

Гарчи ҳарбий салоҳият ва раҳбарият заифлашган бўлса-да, Ислом Республикасининг қолган тузилмалари қисқа муддатли истиқболда назоратни сақлаб қолиши эҳтимоли юқори. Январ ойидаги намойишлар вақтида 7 минг нафарга яқин инсоннинг ҳалок бўлиши аҳолининг ҳафсаласини пир қилган ва тизимли қаршилик кўрсатиш имкониятларини чеклаган. Қолаверса, Хоманаий тизимни шундай қурган эдики, ҳатто марказий бошқарув издан чиққанда ҳам ҳарбий қўмондонлар муқобил тарзда қарор қабул қилиш ва зарба бериш ваколатига эга.

Бироқ стратегик жиҳатдан режим ҳалокатга маҳкум деб кўрилмоқда. Мамлакатни 36 йил бошқарган етакчининг йўқолиши ва унинг эҳтимолий вориси Иброҳим Раисийнинг 2024-йилда ҳалок бўлгани ички қарама-қаршиликларни кучайтиради. Вайрон бўлган иқтисодиёт ва халқаро изоляция шароитида режим функцияларини сақлаб қолиш тобора қийинлашиб боради.

Ички низолар

АҚШ маъмурияти фақатгина авиазарбалар орқали режимни тўлиқ ағдариб ташлаш имконсиз эканини тушуниб турибди. «Foreign Affairs» экспертларининг таъкидлашича, Вашингтон энди дипломатия орқали Эрон келажагига таъсир ўтказиш имкониятига эга. Бу жараёнда Вашингтон ким билан музокара олиб боришни жуда эҳтиёткорлик билан танлаши керак. Мақсад — теократия қолдиқларининг қайта оёққа туришига йўл қўймаслик ва мўътадил кучларнинг майдонга чиқишига замин яратишдир.

Эрон режими йиллар давомида қамал ва ташқи зарбаларга чидамли тизим сифатида шаклланган эди. Аммо ҳозирги молиявий инқироз ва нефт даромадларининг кескин камайиши тизимнинг ички мувозанатини бузмоқда. Ислом инқилоби муҳофизлари корпуси (ИИМК) ва сиёсий элита ўртасидаги ресурслар учун кураш ҳокимиятни ичкаридан емириши кутилмоқда. Бу эса ўз навбатида ташқи босимнинг самарадорлигини оширади.

Иқтисодий таназзул ва ижтимоий босим

Эрон иқтисодиёти ҳарбий амалиётлар ва санкциялар остида фалаж ҳолатга келиб қолди. Риёл курсининг қадрсизланиши ва инфляциянинг 50 фоиздан ошиши аҳолининг яшаш даражасини кескин тушириб юборди. Энергетика инфратузилмасига берилган зарбалар эса нафақат бюджет тушумларини, балки мамлакат ичидаги таъминотни ҳам издан чиқарди. Бундай шароитда режимнинг ижтимоий қўллаб-қувватлови минимал даражага тушган.

Шуни қайд этиш керакки, Эроннинг минтақавий таъсири ҳам кескин камайган. Ливан, Сурия ва Ироқдаги прокси-гуруҳлар Теҳрондан молиявий ва ҳарбий ёрдам олмай қолгани сабаб ўз мавқеларини бой бермоқдалар. Бу эса режимнинг ташқи ҳимоя қалқонини йўққа чиқаради.