Футбол байрамми ёки сиёсий шоу? ЖЧ-2026 энг «баҳсли» мундиалга айланмоқда

Футбол раҳбарияти — ФИФА сиёсий жиҳатдан бетараф бўлиши керак

Жаҳон чемпионати бошланишига бир неча ой қолганда, ФИФА президенти Жанни Инфантино АҚШ президенти Доналд Трамп билан фавқулодда яқин муносабатлар ўрнатди. Хусусан, у президентнинг «Тинчлик кенгаши» йиғилишида АҚШ рамзи туширилган қизил кепка кийиб саҳнада ўтирди ва турнирга қуръа ташлаш маросимида Трампга янги таъсис этилган «ФИФА тинчлик мукофоти»ни топширди.

Аслида, ФИФА ўз низомига кўра сиёсий жиҳатдан бутунлай бетараф бўлиши лозим. Аммо Инфантино халқаро спорт сиёсатини муайян бир давлатнинг манфаатлари билан атайлаб қориштираётгандек таассурот уйғотмоқда.

Бундан ташқари, АҚШнинг Эрон билан ҳарбий можаро ҳолатида экани тарихда кузатилмаган воқеадир. Шу пайтгача Жаҳон чемпионатига мезбонлик қилаётган бирорта мамлакат мусобақада иштирок этаётган жамоалардан бири билан очиқ ҳарбий тўқнашувга киришмаган эди.

Барча мухлислар ўз жамоалари ўйинларига кириш имконига эга бўлиши керак

АҚШга кириш қоидалари ҳам кескин танқидларга сабаб бўлмоқда. Виза тартибининг кучайтирилиши мусобақада иштирок этувчи бир қатор давлатлар мухлисларининг турнирга келишини амалда имконсиз қилиб қўйди. Эрон ва Гаити томошабинлари учун мамлакатга киришга тўлиқ тақиқ қўйилган — фақатгина жамоалар ва уларнинг техник ходимларига АҚШ ҳудудига киришга рухсат берилган.

Сенегал ва Кот-д'Ивуар мухлислари учун ҳам ўйинларга бориш деярли имконсиз, чунки бу давлатлар фуқароларига сайёҳлик визаларини бериш асосан тўхтатиб қўйилган. Бунга сабаблардан бири шуки, мазкур мамлакатлардан келган кўплаб саёҳатчилар илгари виза муддати тугаса-да, АҚШда ноқонуний қолиб кетган.

Шу билан бирга, АҚШнинг иммиграция сиёсати ҳамда Иммиграция ва божхона назорати (ICE) ходимлари томонидан ўтказилиши мумкин бўлган рейдлар хавотирларни янада кучайтирмоқда. Мусобақа арафасида АҚШ ҳукумати Жаҳон чемпионати стадионлари атрофида текширувлар ўтказилиши ёки одамлар ҳибсга олиниши мумкинлигини инкор этишдан бош тортган.

Битта ўйин чиптаси 690 000 доллар

Чипталар сотуви бошланганида нархлар осмонда эди. Кўплаб жойлар бир неча минг доллардан сотувга чиқарилган бўлса, финал учун мўлжалланган премиум-чипталарнинг дастлабки нархи тахминан 11 минг долларни ташкил қилди.

ФИФА нархларни «динамик белгилаш» тизимидан фойдаланмоқда. Бунга кўра, чипта баҳоси талабга қараб кескин ўзгариб туради. Ҳатто бир хил сотув босқичининг ўзида ҳам мухлислар айнан бир хил жой учун турлича маблағ тўлашмоқда.

Бундан ташқари, харидорлар стадиондан муайян тоифа ёки жойни атайлаб танлаган бўлса-да, уларга сифати пастроқ (ноқулайроқ) ўриндиқлар учун чипталар берилгани ҳақида хабарлар тарқалди. Мухлислар ташкилотлари ва истеъмолчилар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш гуруҳлари ФИФАни нархларни сунъий равишда оширишда, шаффофликнинг йўқлигида ва адолатсиз сотув амалиётида айблаб, Европа Иттифоқига расмий шикоят киритишди. АҚШнинг Ню-Жерси ва Ню-Йорк штатлари бош прокурорлари эса ФИФАнинг чипталар сотуви бўйича тергов ишларини бошлаб юборган.

Очилиш ўйинига оз вақт қолганига қарамай, жуда кам сонли учрашувларнинг чипталари тўлиқ сотиб бўлинган. 28 май ҳолатига кўра, ФИФА веб-сайтида финал учун топиш мумкин бўлган энг арзон чипта 8 625 доллар этиб белгиланган. Ногиронлик аравачаси учун мўлжалланган ҳудуддаги жойнинг энг арзон нархи эса 10 350 долларни ташкил қилди. Бурчак байроқчаларидан бирига яқин секторнинг биринчи қаторидаги энг сўнгги бўш ўриндиқ эса нақ 690 000 долларга баҳоланган.

Расмий чипталар сотувидан ташқари, ФИФА қайта сотиш платформасини ҳам юритади ва ундаги ҳар бир олди-сотдидан 30 фоиз улуш олади. Танқидчиларнинг фикрича, нархларнинг бу қадар қимматлиги кўплаб оддий мухлисларни турнирга бориш имкониятидан маҳрум қилмоқда.

Бу турнир барқарор ва иқлим учун зарарсиз бўлиши керак эмасмиди?

ФИФА барқарорлик ва иқлимни муҳофаза қилиш ғояларини омма олдида фаол ҳимоя қилиб келади. Шундай бўлса-да, 2026 йилги Жаҳон чемпионати атроф-муҳитга етказадиган салбий таъсири туфайли кескин танқидларга учрамоқда.

Тадқиқотчиларнинг ҳисоб-китобларига кўра, мусобақа давомида атмосферага тўққиз миллион тоннадан ортиқ карбонат ангидрид чиқиндилари чиқарилади. Бунга, асосан, мезбон шаҳарлар ўртасидаги масофанинг узоқлиги ва ҳаво қатновларининг ўта кўплиги сабаб бўлади. Экологик ташкилотлар ушбу мусобақа тарихдаги «иқлимга энг кўп зарар етказувчи Жаҳон чемпионати» бўлиши мумкинлигидан хавотирда.

Ушбу муаммо маҳаллий даражада ҳам яққол кўзга ташланмоқда. Кўпгина стадионлар шаҳар чеккасида жойлашгани сабабли, айримларига жамоат транспорти деярли қатнамайди. Транспорт борадиган жойларда эса нархлар ўта юқори: масалан, Ню-Йоркдан «MetLife» стадионигача бўлган қисқа масофага қатнайдиган поезд чиптаси дастлаб 150 доллар этиб белгиланган эди (ваҳоланки, стандарт нарх 13 доллар атрофида). Мухлисларнинг кескин норозилигидан сўнг, ташкилотчилар охир-оқибат нархни 98 долларга туширишга мажбур бўлди.

Махсус автобус хизматлари ҳам аввал таклиф қилинган 80 доллар ўрнига 20 доллар қилиб белгиланди. Стадионга ўз автомобилида келадиган мухлислар эса ўйиннинг аҳамиятига қараб, автотураргоҳ учун 75 доллардан то 300 долларгача бўлган қиммат нархларга дуч келади.

Танқидчиларнинг таъкидлашича, бу ҳолатларнинг барчаси ФИФАнинг иқлимни асраш бўйича берган ваъдалари шунчаки қуруқ гап эканини кўрсатмоқда. Оқибатда, кўплаб мухлислар ҳам ўта серхаражат, ҳам атроф-муҳитга кўп зарар етказадиган сафарларга чиқишга мажбур бўлади.