Futbol bayrammi yoki siyosiy shou? JCH-2026 eng «bahsli» mundialga aylanmoqda

Futbol rahbariyati — FIFA siyosiy jihatdan betaraf bo‘lishi kerak

Jahon chempionati boshlanishiga bir necha oy qolganda, FIFA prezidenti Janni Infantino AQSH prezidenti Donald Tramp bilan favqulodda yaqin munosabatlar o‘rnatdi. Xususan, u prezidentning «Tinchlik kengashi» yig‘ilishida AQSH ramzi tushirilgan qizil kepka kiyib sahnada o‘tirdi va turnirga qur’a tashlash marosimida Trampga yangi ta’sis etilgan «FIFA tinchlik mukofoti»ni topshirdi.

Aslida, FIFA o‘z nizomiga ko‘ra siyosiy jihatdan butunlay betaraf bo‘lishi lozim. Ammo Infantino xalqaro sport siyosatini muayyan bir davlatning manfaatlari bilan ataylab qorishtirayotgandek taassurot uyg‘otmoqda.

Bundan tashqari, AQSHning Eron bilan harbiy mojaro holatida ekani tarixda kuzatilmagan voqeadir. Shu paytgacha Jahon chempionatiga mezbonlik qilayotgan birorta mamlakat musobaqada ishtirok etayotgan jamoalardan biri bilan ochiq harbiy to‘qnashuvga kirishmagan edi.

Barcha muxlislar o‘z jamoalari o‘yinlariga kirish imkoniga ega bo‘lishi kerak

AQSHga kirish qoidalari ham keskin tanqidlarga sabab bo‘lmoqda. Viza tartibining kuchaytirilishi musobaqada ishtirok etuvchi bir qator davlatlar muxlislarining turnirga kelishini amalda imkonsiz qilib qo‘ydi. Eron va Gaiti tomoshabinlari uchun mamlakatga kirishga to‘liq taqiq qo‘yilgan — faqatgina jamoalar va ularning texnik xodimlariga AQSH hududiga kirishga ruxsat berilgan.

Senegal va Kot-d'Ivuar muxlislari uchun ham o‘yinlarga borish deyarli imkonsiz, chunki bu davlatlar fuqarolariga sayyohlik vizalarini berish asosan to‘xtatib qo‘yilgan. Bunga sabablardan biri shuki, mazkur mamlakatlardan kelgan ko‘plab sayohatchilar ilgari viza muddati tugasa-da, AQSHda noqonuniy qolib ketgan.

Shu bilan birga, AQSHning immigratsiya siyosati hamda Immigratsiya va bojxona nazorati (ICE) xodimlari tomonidan o‘tkazilishi mumkin bo‘lgan reydlar xavotirlarni yanada kuchaytirmoqda. Musobaqa arafasida AQSH hukumati Jahon chempionati stadionlari atrofida tekshiruvlar o‘tkazilishi yoki odamlar hibsga olinishi mumkinligini inkor etishdan bosh tortgan.

Bitta o‘yin chiptasi 690 000 dollar

Chiptalar sotuvi boshlanganida narxlar osmonda edi. Ko‘plab joylar bir necha ming dollardan sotuvga chiqarilgan bo‘lsa, final uchun mo‘ljallangan premium-chiptalarning dastlabki narxi taxminan 11 ming dollarni tashkil qildi.

FIFA narxlarni «dinamik belgilash» tizimidan foydalanmoqda. Bunga ko‘ra, chipta bahosi talabga qarab keskin o‘zgarib turadi. Hatto bir xil sotuv bosqichining o‘zida ham muxlislar aynan bir xil joy uchun turlicha mablag‘ to‘lashmoqda.

Bundan tashqari, xaridorlar stadiondan muayyan toifa yoki joyni ataylab tanlagan bo‘lsa-da, ularga sifati pastroq (noqulayroq) o‘rindiqlar uchun chiptalar berilgani haqida xabarlar tarqaldi. Muxlislar tashkilotlari va iste’molchilar huquqlarini himoya qilish guruhlari FIFAni narxlarni sun’iy ravishda oshirishda, shaffoflikning yo‘qligida va adolatsiz sotuv amaliyotida ayblab, Yevropa Ittifoqiga rasmiy shikoyat kiritishdi. AQSHning Nyu-Jersi va Nyu-York shtatlari bosh prokurorlari esa FIFAning chiptalar sotuvi bo‘yicha tergov ishlarini boshlab yuborgan.

Ochilish o‘yiniga oz vaқт qolganiga qaramay, juda kam sonli uchrashuvlarning chiptalari to‘liq sotib bo‘lingan. 28-may holatiga ko‘ra, FIFA veb-saytida final uchun topish mumkin bo‘lgan eng arzon chipta 8 625 dollar etib belgilangan. Nogironlik aravachasi uchun mo‘ljallangan hududdagi joyning eng arzon narxi esa 10 350 dollarni tashkil qildi. Burchak bayroqchalaridan biriga yaqin sektorning birinchi qatoridagi eng so‘nggi bo‘sh o‘rindiq esa naq 690 000 dollarga baholangan.

Rasmiy chiptalar sotuvidan tashqari, FIFA qayta sotish platformasini ham yuritadi va undagi har bir oldi-sotdidan 30 foiz ulush oladi. Tanqidchilarning fikricha, narxlarning bu qadar qimmatligi ko‘plab oddiy muxlislarni turnirga borish imkoniyatidan mahrum qilmoqda.

Bu turnir barqaror va iqlim uchun zararsiz bo‘lishi kerak emasmidi?

FIFA barqarorlik va iqlimni muhofaza qilish g‘oyalarini omma oldida faol himoya qilib keladi. Shunday bo‘lsa-da, 2026 yilgi Jahon chempionati atrof-muhitga yetkazadigan salbiy ta’siri tufayli keskin tanqidlarga uchramoqda.

Tadqiqotchilarning hisob-kitoblariga ko‘ra, musobaqa davomida atmosferaga to‘qqiz million tonnadan ortiq karbonat angidrid chiqindilari chiqariladi. Bunga, asosan, mezbon shaharlar o‘rtasidagi masofaning uzoqligi va havo qatnovlarining o‘ta ko‘pligi sabab bo‘ladi. Ekologik tashkilotlar ushbu musobaqa tarixdagi «iqlimga eng ko‘p zarar yetkazuvchi Jahon chempionati» bo‘lishi mumkinligidan xavotirda.

Ushbu muammo mahalliy darajada ham yaqqol ko‘zga tashlanmoqda. Ko‘pgina stadionlar shahar chekkasida joylashgani sababli, ayrimlariga jamoat transporti deyarli qatnamaydi. Transport boradigan joylarda esa narxlar o‘ta юқори: masalan, Nyu-Yorkdan «MetLife» stadionigacha bo‘lgan qisqa masofaga qatnaydigan poyezd chiptasi dastlab 150 dollar etib belgilangan edi (vaholanki, standart narx 13 dollar atrofida). Muxlislarning keskin noroziligidan so‘ng, tashkilotchilar oxir-oqibat narxni 98 dollarga tushirishga majbur bo‘ldi.

Maxsus avtobus xizmatlari ham avval taklif qilingan 80 dollar o‘rniga 20 dollar qilib belgilandi. Stadionga o‘z avtomobilida keladigan muxlislar esa o‘yinning ahamiyatiga qarab, avtoturargoh uchun 75 dollardan to 300 dollargacha bo‘lgan qimmat narxlarga duch keladi.

Tanqidchilarning ta’kidlashicha, bu holatlarning barchasi FIFAning iqlimni asrash bo‘yicha bergan va’dalari shunchaki quruq gap ekanini ko‘rsatmoqda. Oqibatda, ko‘plab muxlislar ham o‘ta serxarajat, ham atrof-muhitga ko‘p zarar yetkazadigan safarlarga chiqishga majbur bo‘ladi.