Ҳаммаси нимадан бошланганди? Эрон ва АҚШ муносабатларининг 1953 йилдан 2026 йилгача бўлган тарихи

28 феврал куни АҚШ ва Исроил Эронда уруш бошлади. Бунгача Вашингтон ва Теҳрон вакиллари Эрон ядро дастурига бағишланган музокаралар ўтказган эди: АҚШ Эроннинг ядро қуроли ишлаб чиқишдан воз кечишини талаб қилиб келган. Ҳозирда, оятуллоҳ Али Хоманаийнинг ўлдирилишидан сўнг, Эрон Миллий хавфсизлик олий кенгаши котиби Али Ларижани Теҳрон Вашингтон билан музокаралар олиб бориш ниятида эмаслигини маълум қилди. Эрон ва АҚШ муносабатлари ҳамкорликдан тортиб катта урушгача қандай ривожлангани ҳақида «Медуза» ҳикоясини ўзбек тилида тақдим қиламиз.

1953 йил

Британия ва Америка махсус хизматлари Эронда давлат тўнтаришини амалга ошириб («Аякс» операцияси), Бош вазир Муҳаммад Мосаддиқни ҳокимиятдан ағдарди. Бундан икки йил олдин у мамлакатдаги нефт қазиб олишни миллийлаштирган эди (у Британияликлар қўлида бўлган). Ҳокимият тепасига ушбу сулоланинг иккинчи ва ҳозирча охирги шоҳи Муҳаммад Ризо Паҳлавий қайтди ҳамда Эрон нефтини Британия-Америка консорциуми — «British Petroleum» компаниясига қайтариб берди. Бу Эрон аҳолиси ўртасида Америкага қарши кайфиятнинг кескин кучайишига сабаб бўлди.

Эронликлар «Аякс» операциясидан сўнг Теҳрон кўчаларини назорат қилаётган Эрон армияси танкида шоҳ Муҳаммад Ризо Паҳлавий портирети билан. 1953 йил. «Bettmann» / «Getty Images»

1957 йил ↓

АҚШ Паҳлавий бошқарувидаги Эрон билан мамлакатда тинчлик мақсадлари учун атом энергетикасини ривожлантириш тўғрисида келишув имзолади. Ушбу келишув Америка президенти Дуайт Эйзенхауэрнинг «Атом для мира» ташаббусининг бир қисмига айланди. Орадан ўн йил ўтиб, америкаликлар Эронга кичик қувватли ядрореакторини ҳамда уни ишлатиш учун бойитилган уран захирасини топширди.

1968 йил ↓

АҚШ ва Эрон — БМТда биринчилардан бўлиб — 1970 йилда кучга кирган Ядро қуролини тарқатмаслик тўғрисидаги шартномани имзолади. Ушбу ҳужжат халқаро хавфсизлик тузилмасининг асоси бўлиб хизмат қилди ва бутун дунёда атом энергетикаси ривожланишига туртки берди.

1972 йил ↓

Президент Ричард Никсон Теҳронга ташрифи чоғида шоҳ Муҳаммад Ризо Паҳлавийга, Яқин Шарқда Америка манфаатларини ҳимоя қилишда ёрдам бериш эвазига АҚШ Эронга энг замонавий қурол намуналарини сотишини ваъда қилди. 1970 йилларнинг охирига келиб, шоҳ қурол-яроғ сотиб олишга, жумладан «F-14» реактив қирувчи-тутувчи самолётларига 16 миллиард доллардан ортиқ маблағ сарфлади.

АҚШ Президенти Ричард Никсон Теҳронда. 1972 йил.

1979 йил ↓

Феврал ойида Эронда бир йил олдин бошланган Ислом инқилоби ғалаба қозонди. Шоҳ мамлакатдан қочиб кетди, деярли 15 йиллик сургундан сўнг оятуллоҳ Руҳуллоҳ Хумайний Эронга қайтиб келди ва тез орада олий ҳукмдорга айланди. Эрон ғарбпараст монархиядан аксилғарб теократиясига айланди. Ҳокимият тепасига келган илк кунлариданоқ Хумайний «Америкага ўлим!» ва «Исроилга ўлим!» шиорларини эълон қилди.

Теҳрон университети кампуси яқинида шоҳ Муҳаммад Ризо Паҳлавийга қарши кенг кўламли намойиш. 1979 йил 13 январ. «Bettmann» / «Getty Images»

Ноябр ойида исломчи фаоллар АҚШнинг Теҳрондаги элчихонасига ҳужум қилиб, уни эгаллаб олди. 52 нафар америкалик дипломат инқилобчилар қўлида гаровда қолди. Уларнинг ҳаёти эвазига исломчилар АҚШдан бошпана топган шоҳни адолатли суд қилиш учун топширишни талаб қилди.

1980 йил ↓

АҚШ Теҳронда гаровда ушлаб турилганларни қутқариш бўйича «Орлиний когот» операциясини ўтказишга уринди, бироқ муваффақиятсизликка учради. Техника, разведка ва об-ҳаво шароити америкаликларни панд берди. Махсус кучлар бўлган саккизта вертолётдан бири носозлик туфайли Эронга етмасдан қулаб тушди, саккиз киши ҳалок бўлди. Яна бир вертолёт чанг бўрони сабабли йўлдан адашиб, қўниш нуқтасини топа олмади.

Қолган олтита вертолёт қўнган жойни Эрон ҳукумати дарҳол аниқлади, чунки унинг ёнидан гавжум шоссе ўтган эди — бу Америка ҳарбийлари учун кутилмаган ҳол бўлди. Ҳавода ёқилғи қуйиш пайтида яна бир вертолёт ёқилғи ташувчи самолёт билан тўқнашиб кетди, ҳар икки машина вайрон бўлди, яна саккиз киши ҳалок бўлди. Шундан сўнг операция тўхтатилди.

«Орлиний когот» операциясидан сўнг АҚШнинг ёниб кетган вертолётлари. 1980 йил. «Bahram Mohammadifard» / «Wikimedia Commons»

Президент Жимми Картер исломчиларнинг талабини бажаришдан ва уларга шоҳни топширишдан бош тортди, АҚШ ва Эрон ўртасидаги дипломатик алоқаларни узди (улар шу кунгача тикланмаган) ва Эрон нефти савдосига эмбарго қўйди.

Ўша йили Эронга қўшни Ироқ ҳужум қилди — улар ўртасидаги шиддатли уруш саккиз йил давом этди. Оқибатда Эрон деярли тўлиқ яккаланиб қолди — Ироқдан фарқли ўлароқ, уни на АҚШ, на «СССР», на араб давлатлари қўллаб-қувватлади.

1981 йил ↓

Январ ойида, Жазоир ҳукумати воситачилигида тузилган «Жазоир келишувлари» деб аталувчи ҳужжат доирасида, америкалик гаровга олинганлар Эроннинг Америка банкларидаги молиявий активларини музлатишдан чиқариш ва АҚШнинг Эрон ички ишларига аралашмаслик ваъдаси эвазига озод қилинди. Келишувни АҚШнинг янги президенти Роналд Рейган лавозимга киришиши билан имзолади. Гаровга олинганлар Эрон асирлигида 444 кун қолишди.

1984 йил ↓

АҚШ Эронни терроризмни қўллаб-қувватловчи давлатлар рўйхатига киритди ва унга нисбатан санкциялар, жумладан Теҳронга қурол сотишни тақиқлаш чораларини қўллади. Бундай қарор энг янги тарихдаги йирик террорчилик амалиётларидан бири — Байрутда жойлашган Америка ва Франция тинчликпарвар кучлари казармаларининг портлатилишидан сўнг қабул қилинди. Портлашлар қурбонлари 241 нафар Америка ва 58 нафар Франция ҳарбий хизматчилари бўлди. Бу ҳужумлар ортида ким тургани шу кунгача номаълум, бироқ АҚШ ҳукумати масъулиятни Эрон билан алоқадор бўлган шиа ҳаракати аъзолари зиммасига юклади.

Байрут казармаларидаги портлашлардан сўнг омон қолганларни қидириш ишлари. 1983 йил. «Peter Jordan» / «Popperfoto» / «Getty Images»

1986 йил ↓

Рейган администрацияси, қурол-яроғ эмбаргосига қарамай, Теҳронга яширинча қурол сотишда давом этди. Шу йўл билан президент Ливанда Эрон томонидан қўллаб-қувватланувчи «Ҳизбаллоҳ» шиа гуруҳи жангарилари томонидан гаровга олинган америкаликларни озод қилишга эришмоқчи бўлди. Бу маълумот фош бўлгач, «Иран — контрас» можароси келиб чиқди. «Ҳизбаллоҳ»дан олинган пулларни Оқ уй Никарагуадаги антикоммунистик исёнчилар — контрасларга ўтказиб берган. Бу эса ушбу мамлакатдаги ноқонуний гуруҳларни молиялаштиришни тақиқлаган конгресс қарорига зид эди.

1988 йил ↓

Американинг «Винсеннес» ракета крейсери Ҳурмуз бўғози устида мамлакат жанубидаги Бандар-Аббосдан Дубайга учиб кетаётган Эрон авиалинияларининг фуқаролик лайнерини уриб туширди. Барча 274 нафар йўловчи ва 16 нафар экипаж аъзоси ҳалок бўлди. АҚШ буни «фожиали ва афсусланарли ҳодиса» деб атади: крейсер қўмондонлиги йўловчи лайнерини Эрон «ҲҲҚ» қирувчи самолёти деб ўйлаган. Эрон ҳукумати эса америкаликлар фуқаролик самолётига атайлаб ҳужум қилган деб таъкидлади.

Америка ракета крейсери томонидан уриб туширилган Эрон авиалиниялари йўловчи самолёти хотирасига чиқарилган Эрон почта маркаси. 1988 йил. «Wikimedia Commons»

1995 — 1996 йиллар ↓

1995 йилда АҚШ президенти Билл Клинтон Эронга нисбатан кенгайтирилган санкциялар жорий этди, бу санкциялар нефт эмбаргоси, шунингдек, Америка компаниялари учун Эрон билан савдо қилиш ва ушбу мамлакатга инвеститсия киритишни тақиқлашни ўз ичига олди. 1996 йилда Клинтон Эрон ва Ливияга қарши санкциялар тўғрисидаги қонунни имзолади, бу қонун Эрон нефт-газ саноатига сармоя киритувчи учинчи мамлакатларга чекловлар қўйди.

2002 йил ↓

Америка президенти Жорж Буш — кичик конгрессга қилган мурожаатида Эронни Шимолий Корея ва Ироқ билан бир қаторда «ёвузлик ўқи»га киритди ҳамда оятуллоҳлар режимини оммавий қирғин қуролларини яратиш истагида, терроризмни экспорт қилиш ва ўз халқини зулм остида ушлашда айблади. Эроннинг ўзида бу айбловлар, айниқса, 2001 йил 11 сентябр террорчилик амалиётларидан сўнг эронликлар толиблар билан курашда АҚШга кўрсатган ёрдамини ҳисобга олганда, жуда катта норозилик билан кутиб олинди.

Август ойида муҳожиратда фаолият юритувчи Эрон диссидентлари гуруҳи — Миллий озодлик кенгаши мамлакат ҳудудида Халқаро атом энергияси агентлигига («МАГАТЭ») маълум бўлмаган иккита ядровий объект борлиги ҳақида хабар берди. Гап Натанздаги уранни бойитиш мажмуаси ва Аракдаги оғир сувда ишловчи реактор ҳақида бормоқда эди.

Натанздаги уранни бойитиш мажмуаси акс этган йўлдош тасвири. 2007 йил 28 феврал. «Photo DigitalGlobe» / «Getty Images»

2003 йил ↓

Эрон раҳбарияти «МАГАТЭ»ни уранни бойитишни тўхтатиши ва агентлик инспекторлари томонидан ўз ядровий объектларини янада қаттиқроқ текширишга розилик бериши ҳақида хабардор қилди.

2007 йил ↓

Америка разведка ҳамжамияти 2003 йилда Эрон ҳақиқатан ҳам ядро қуролини ишлаб чиқиш бўйича ўз дастури — «Амад» лойиҳасини тўхтатганини тасдиқлади.

2009 йил ↓

АҚШ, Франция ва Буюк Британия Эронда тоғ бағрига яширилган Фордодаги махфий уранни бойитиш мажмуаси мавжудлигини очиқчасига эълон қилди. Америка президенти Барак Обаманинг сўзларига кўра, ушбу мажмуанинг ўлчамлари ва тузилиши тинчлик мақсадидаги атом дастурини ривожлантиришга мос келмайди, Франция президенти Николя Саркози эса буни БМТ Хавфсизлик Кенгаши ва «МАГАТЭ» резолюцияларининг тўғридан-тўғри бузилиши деб атади.

Фордодаги уранни бойитиш заводи акс этган йўлдош тасвири. 2013 йил 21 декабр. «ISIS» / «Getty Images»

2013 йил ↓

Барак Обама Эрон президенти Ҳасан Руҳоний билан телефон орқали мулоқот қилди. Бу АҚШ раҳбарининг Эрон раҳбарияти вакили билан охирги 30 йилдан ортиқ вақт ичида биринчи марта тўғридан-тўғри алоқага чиқиши эди. Ноябр ойида Эрон, Германия ва БМТ Хавфсизлик кенгашининг доимий аъзолари — АҚШ, Буюк Британия, Франция, Россия ва Хитой — Эрон билан янада кенг кўламли ядровий келишув тузишга қаратилган дастлабки ҳужжат бўлган Биргаликдаги ҳаракатлар режасини имзоладилар.

2015 йил ↓

2013 йилдаги келишувнинг давоми сифатида Эрон ва олтита давлат (5 + 1 формуласи бўйича — Германия ва БМТ Хавфсизлик кенгашининг доимий аъзолари) ядровий келишувни имзоладилар. Унинг шартларига кўра, Эронга нисбатан санкцияларнинг бир қисми бекор қилинди, эвазига у кейинги 15 йил давомида уранни атом станциялари учун ёқилғи олишга керак бўлган 3,7 фоиз даражасидан юқори бойитмаслик мажбуриятини олди. Бундан ташқари, Эрон ўзининг бойитилган уран захираларини 300 килограммгача, яъни аввал тўпланган ҳажмнинг 3 фоизигача камайтиришга рози бўлди.

Франция, Германия, Европа Иттифоқи, Эрон, Буюк Британия ва АҚШ ташқи ишлар вазирлари, шунингдек, Хитой ва Россия дипломатлари Эроннинг кенг қамровли ядро дастури бўйича ҳадли келишув эълон қилиниши вақтида. Лозанна, 2 апрел 2015 йил. «United States Department of State»

2018 йил ↓

АҚШ президенти Доналд Трамп Эрон билан тузилган ядровий келишувни «дунёдаги энг ёмон келишув» деб атаб, ундан бир томонлама чиқиб кетди. У Эронга нисбатан аввалги санкцияларни қайта жорий этди, шунингдек, Теҳронни нефт экспортидан бутунлай воз кечишга мажбур қилиш учун унга «максимал босим» ўтказишга ваъда берди. Келишувнинг қолган иштирокчилари шартномадан чиқмади ва Эронга қарши ўзлари бекор қилган санкцияларни қайта тикламади. «МАГАТЭ» баёнотларига кўра, Трамп келишувдан чиққунига қадар Эрон ўз мажбуриятларига амал қилган, бироқ шундан сўнг кескин равишда юқори даражада бойитилган уран ишлаб чиқаришга ўтган ва 60 фоизлик даражага етган. Мутахассисларнинг фикрича, бу техник жиҳатдан ядро қуролини ишлаб чиқариш учун мос келади.

2019 йил ↓

АҚШ Ислом инқилоби қўриқчилари корпусини («ИИҚК») террорчилик ташкилоти деб тан олди. Бу Вашингтон томонидан хорижий давлатнинг расмий тузилмаси террорчилар қаторига киритилган биринчи ҳолат эди.

2020 йил ↓

Америкаликлар дрон зарбаси билан Эроннинг энг юқори мартабали ҳарбийларидан бири, «ИИҚК»нинг Яқин Шарқдаги Теҳрон иттифоқчиларига («ҲАМАС» ва «Ҳизбаллоҳ»га) ёрдам кўрсатувчи элита бўлинмаси — «Қудс» қўмондони, генерал Қосим Сулаймонийни йўқ қилди. Трамп Сулаймонийнинг «миллионлаб одамларнинг ўлимига бевосита ёки билвосита алоқадор» эканини айтди. Эрон ушбу қотилликка жавобан АҚШнинг Ироқда жойлашган ҳарбий базаларига ракета зарбалари берди, бироқ уларга жиддий зарар етказмади.

Америка зарбаси натижасида ҳалок бўлган Қосим Сулаймоний учун мотам тутаётганлар. Теҳрон, 2019 йил 6 январ. «Atta Kenare» / «AFP» / «Scanpix» / «LETA»

2021 йил ↓

АҚШ президенти Жо Байден администрацияси Эрон билан ядровий келишувни тиклаш учун бир қатор билвосита музокаралар ўтказди. Бу уринишлар муваффақиятсизлик билан якунланди.

2023 йил ↓

АҚШ ва Эрон Умон ҳамда Қатар воситачилигида Теҳрон томонидан ушлаб турилган беш нафар Америка фуқаросини қайтариш бўйича келишувга эришдилар. Байден администратсияси санкцияларни четлаб ўтиб, Эроннинг Жанубий Корея банк ҳисоб рақамларидаги музлатилган олти миллиард доллар маблағини Қатарга ўтказиш ҳақида кўрсатма берди. Келишув шартларига кўра, бу маблағлар фақат гуманитар мақсадларга сарфланиши мумкин эди. АҚШдаги республикачилар ушбу келишувни гаровдагилар учун тўланган товон пули деб атаб, кескин танқид қилдилар.

2025 йил ↓

Тўрт йиллик танаффусдан сўнг иккинчи муддатга сайланган президент Доналд Трамп март ойида Эрон олий ҳукмдори оятуллоҳ Али Хоманаийга икки ой ичида янги ядровий келишув тузиш талаби билан «кескин» хат юборди. Шу билан бирга, Трамп АҚШнинг Эронга қарши санкцияларини янада кучайтирди. Теҳрон келишувга рози бўлмади.

Июн ойида Исроил «ҲҲҚ» Эронга қарши 12 кунлик уруш — унинг ядро ва ракета дастурларига зарар етказиш учун бир қатор ҳаво зарбаларини бошлади. Қаршиликнинг сўнгги босқичида, Исроил Эрон ҳаво ҳужумидан мудофаа тизими йўқ қилинганини маълум қилгач, Исроилга АҚШ қўшилди. Еттита «B-2» стратегик бомбардимончи самолёти Эроннинг учта ядровий объекти — Фордодаги уранни бойитиш заводи, Исфаҳон ядровий тадқиқот маркази ва Натанздаги уранни бойитиш мажмуасига кучли бункерга қарши ўқ-дориларни ташлади.

Бундан ташқари, АҚШ Эронга «Томагавк» қанотли ракеталари билан зарбалар берди. Бунга жавобан Эрон АҚШнинг Қатардаги ҳарбий базасини ракеталардан ўққа тутди, бироқ бу ҳақда аввалроқ Қатар ҳукумати орқали АҚШни огоҳлантирди, шу боқис бу сафар ҳам Америка томонидан жиддий талофатлар бўлмади.

Ушбу операция якунида Трамп Эрон ядро дастури тўлиқ йўқ қилинганини эълон қилди ва Исроилни ҳарбий ҳаракатларни тўхтатишга мажбур этди, шу тариқа урушга чек қўйилди.

Исфаҳондаги ядро технологиялари марказининг АҚШ ҳаво зарбаларидан кейинги йўлдош тасвири. 2025 йил 22 июн. «Maxar Technologies» / «EPA» / «Scanpix» / «LETA»

2026 йил ↓

Январ ойида Трамп Эронда юзага келган кескин сиёсий инқирозга очиқчасига аралашди. 2025 йилнинг сўнгги кунларида Эрон риали инфлятсиясининг ўсиши минглаб эронликларни кўчаларга олиб чиқди — тез орада норозилик намойишлари яққол сиёсий тус олди: намойишчилар «Хоманаийга ўлим!» ва «Режим йўқолсин!» дея ҳайқиришди, шунингдек, ҳокимиятни марҳум шоҳнинг хорижда яшовчи ўғли Ризо Паҳлавийга топширишни талаб қилишди.

Трамп эронликларни «намойишларни давом эттиришга» чақирди ва «ёрдам йўлда» эканини маълум қилди. У, шунингдек, агар Теҳрон намойишчиларга қарши куч ишлатишни бошласа, АҚШ аралашиши билан Эрон раҳбариятига таҳдид қилди. Шунга қарамай, ҳукумат норозилик чиқишларини шафқатсизларча бостиришга киришди: мамлакатда интернет ўчирилди, кўчаларга «ИИҚК»нинг қуролланган бўлинмалари олиб чиқилди ва намойишчиларга қарата ўт очилди. Қурбонларнинг аниқ сони шу кунгача номаълум. «Human Rights Activist» янгиликлар агентлиги маълумотларига кўра, 6000 дан ортиқ киши ўлдирилган ва 50 мингдан зиёд киши яраланган; бошқа тахминларга кўра, ўлдирилганлар сони бир неча ўн мингга етиши мумкин. Бундан ташқари, кўплаб намойишчилар ҳибсга олинди — уларни ўлим жазосига ҳукм қилиш бошлангани ҳақида маълумотлар келиб тушди.

Теҳрондаги норозилик намойиши. 2026 йил 8 январ. «Getty Images»

Трамп Эрон атрофида ҳарбий кучларни тўплай бошлади: Яқин Шарққа кўплаб жанговар самолётлар ва кемаларни, жумладан, иккита авиаташувчи гуруҳни олиб келди. АҚШ Президенти, агар Эрон раҳбарияти ўзгача фикрловчиларни таъқиб қилишни тўхтатмаса, ҳарбий аралашув билан очиқчасига таҳдид қилди, бироқ кўп ўтмай янги ядровий келишув ҳақидаги суҳбатга қайтди (гарчи аввалроқ 12 кунлик уруш давомида Эрон ядро дастури тўлиқ йўқ қилинганлигини таъкидлаган бўлса-да).

Феврал ойида АҚШ ва Эрон ўртасидаги музокаралар қайта бошланди, бироқ томонлар ўта кескин талабларни илгари суришди. Ниҳоят, ойнинг сўнгги кунида АҚШ ва Исроил Эронга қарши янги ҳарбий операция бошлади. Бу гал Трамп операциядан мақсад — Эрон режими томонидан келаётган таҳдидни бартараф этиш эканини эълон қилди.

Теҳрон аҳолиси портлашлар оқибатларини кузатмоқда. 2026 йил 28 феврал. «AP» / «Scanpix» / «LETA»